Stap in het ongewisse, wie durft?

Vandaag stemmen de Schotten over onafhankelijkheid, oftewel stapt Schotland uit het Verenigd Koninkrijk? Kan het land op eigen benen staan, is maar een van de vragen die kiezers zich stellen.

1 Waarom houdt Schotland een referendum over onafhankelijkheid?

Om, in de woorden van de Schotse nationalisten, „een betere en eerlijkere samenleving te creëren voor de Schotten”. Dat kan als „de toekomst in onze eigen handen ligt”, en niet in die van de Britse regering in Londen, beloven zij. Die droom kwam dichterbij toen de Scottish National Party van premier Alex Salmond in 2011 overweldigend de verkiezingen won, met 45,5 procent van de stemmen. En in haar partijprogramma had de SNP al sinds de jaren zeventig staan dat onafhankelijkheid haar doel was. Vandaag mogen alle Britten en EU-burgers die in Schotland wonen en ten minste 16 jaar zijn hun stem uitbrengen als ze zich hebben geregistreerd. Schotten buiten Schotland mogen alleen stemmen als het om een tijdelijk verblijf in het buitenland gaat.

2 Kan Schotland (economisch) wel op eigen benen staan?

Voor veel Schotten is dit de belangrijkste vraag. Voor- en tegenstanders van onafhankelijkheid goochelen met cijfers. Volgens het Britse ministerie van Financiën is iedere Schot 1.400 pond (1.770 euro) per jaar beter af in het Verenigd Koninkrijk. Volgens de nationalisten zal onafhankelijkheid juist 1.000 pond (1.260 euro) per jaar opleveren.

De Schotse economie drijft voor bijna driekwart op de dienstensector. Het aandeel van de industriële productie is sinds het begin van de eeuw gedaald van 19 naar 12 procent. De belangrijkste exportproducten zijn whisky en olie. Het grootste deel van de handel is met de VS en natuurlijk de rest van het Verenigd Koninkrijk.

Schotland is een welvarend land. Het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking is in Schotland hoger dan in het Verenigd Koninkrijk als geheel (maar lager dan in Nederland). Maar de tegenstanders van onafhankelijkheid wijzen op de staatsschuld en de schulden van twee genationaliseerde banken. Veel bedrijven hebben gezegd dat een onafhankelijk Schotland te zullen verlaten.

De nationalisten maken zich geen zorgen. Zij zeggen dat hun nieuwe beleid de Schotse economie zal stimuleren. Bovendien wijzen ze erop dat als de schulden worden gedeeld met de Britten, datzelfde ook moet gebeuren met de bezittingen (van de regeringswijnkelder tot Buckingham Palace); het Schotse deel kan geruild tegen de staatsschuld.

3 Wat gebeurt er met de Britse olie?

De olie- en gasvoorraden worden belangrijke onderhandelingspunten als Schotland ‘ja’ stemt: in 2012 kwam 67 procent van de Britse vraag naar olie, en 53 procent van het gas uit de eigen voorraad. Als je een lijn langs de grens trekt, ligt 90 procent van de oliebronnen in Schotse wateren. Maar de Britten hebben gezamenlijk geïnvesteerd in de exploratie; volgens de unionisten is dus slechts 9 procent van de baten voor Schotland. De SNP is weliswaar voor een verdeling van Britse bezittingen, maar niet als het om olie gaat.

Hoe dan ook, de opbrengst zal dalen; de schatting is dat er nog dertig jaar aan olie voorradig is. Daar komt bij dat de inkomsten afhankelijk zijn van de olieprijs (die daalt), de productie (die daalt), de kosten van exploratie (die stijgen), en de investeringen.

4 Welke munt krijgt een onafhankelijk Schotland?

De SNP heeft gezegd dat Schotland het pond behoudt, zoals de Isle of Man, Jersey, Guernsey, die geen onderdeel zijn van het Verenigd Koninkrijk ook de Britse munt gebruiken. Maar de Britse minister van Financiën zegt: „Als Schotland wegloopt uit het Verenigd Koninkrijk, dan loopt het weg van het pond.”

In 2009 zei Alex Salmond nog graag de euro te willen. Daar is hij van teruggekomen, de ja-campagne zegt in zijn campagnefolders: „Het is onmogelijk dat Schotland wordt gedwongen de euro te accepteren.”

5 Blijft Schotland lid van de EU, VN, NAVO, WTO, et cetera?

Ja zeker, zeggen de nationalisten. Er is sprake van „continuïteit van rechtsgeldigheid”, en de Schotse burgers hebben – als deel van het Verenigd Koninkrijk – rechten opgebouwd. In de scheidingsperiode tussen 19 september en 26 maart 2016 (de dag van de onafhankelijkheid) streven de nationalisten naar „een soepele overgang naar onafhankelijk lidmaatschap”.

De Britse regering waarschuwt voor verlies aan macht: Schotland zal geen lid meer zijn van de VN-Veiligheidsraad, heeft geen ambassadenetwerk, en het is maar de vraag het land vanzelfsprekend lid zal blijven van de EU.

De vertrekkend voorzitter van de Europese Commissie, José Manuel Barroso, heeft de Schotten gewaarschuwd dat het wel eens „extreem moeilijk” zou kunnen worden voor de Schotten om als een zelfstandig land lid te worden. Elk van de 28 lidstaten kan een veto uitspreken tegen lidmaatschap, ook een land als Spanje dat zelf kampen met separatistische groepen.

6 Wat gebeurt er met het leger en met kernwapens?

Schotland wil een „sterke conventionele militaire aanwezigheid” behouden, met 15.000 militairen en 5.000 reservisten (ongeveer 6 procent van de huidige Britse strijdkrachten), en een budget van 2,5 miljard pond. Daarmee komt volgens de SNP NAVO-lidmaatschap ook niet in gevaar. Maar de SNP wil wel af van Trident, de verzamelnaam voor de vier onderzeeërs, 32 kernraketten en 160 kernkoppen. Zij wil die uit Schotland wegkrijgen. Grote vraag is waar de kernwapens dan heen moeten.

7 Komt er een grens?

Dat is onduidelijk. De nationalisten willen de Common Travel Area, opgericht in 1923, met de rest van het Verenigd Koninkrijk, de Kanaaleilanden, Ierland en de Isle of Man behouden. Dat is goed nieuws voor de 800.000 Schotten die nu in Engeland wonen, en de 400.000 Engelsen in Schotland. Maar de SNP is voorstander van immigratie – in tegenstelling tot de Britse regering die er alles aan doet immigratie te beperken en die dus vindt dat „er een vorm van grenscontrole” moet komen.

8 Blijft Elizabeth koningin?

Ja. Met onafhankelijkheid komt er een einde aan de parlementaire unie uit 1707, niet aan de Union of the Crowns. Die unie stamt uit 1603 toen James VI, koning der Schotten, de tronen van Engeland en Ierland besteeg. Hoe Elizabeth II hierover denkt, weet niemand.

Maar de SNP kan dat wel willen, maar de partij is niet de enige die erover gaat. Bij onderhandelingen over hoe het nieuwe Schotland eruit komt te zien, zijn alle politieke partijen betrokken.

9 Is Schotland na een ‘ja’ meteen onafhankelijk?

Het zal nog even duren voordat Schotland dan onafhankelijk is. Een ‘ja’ betekent het begin van onderhandelingen tussen de Schotten en de rest van het Verenigd Koninkrijk. Als het aan premier Alex Salmond ligt, is Schotland op 24 maart 2016 los van de rest van het Verenigd Koninkrijk. Op die dag in 1707 werd de Unie tussen Engeland en Schotland gesloten.

10 Wat gebeurt er met de rest van het Verenigd Koninkrijk na een Schots ‘ja’?

Dat is de grote vraag. De Britse regering wil geen antwoord geven op deze – in haar woorden – „hypothetische” vraag. De SNP antwoordt bij mondde van Angus Robertson, fractievoorzitter in het Lagerhuis, dat het „aan hen” is, oftewel aan de rest.

Carwyn Jones, eerste minister van Wales is stelliger. Tijdens een lezing in Dublin suggereerde hij dat er een nieuw Hogerhuis zou moeten komen, waarin alle drie overige landen evenveel senatoren zouden moeten krijgen. Het Lagerhuis is dan verdeeld naar grootte van de bevolking – dus met meer Engelse, dan Welse en Noord-Ierse parlementariërs – het Hogerhuis krijgt een geografische verdeling. Ook Mike Nesbitt, partijleider van de Noord-Ierse Ulster Unionists, ziet een „herijking” van de politiek en economie voor zich.

11 En wat als het ‘nee’ wordt? Verandert er dan niets?

De leiders van de drie grote Britse partijen hebben beloofd dat het Schotse parlement nieuwe bevoegdheden krijgt, waaronder het recht bepaalde belastingen te heffen. Welke nieuwe bevoegdheden dat precies zijn, moet eind 25 januari bekend zijn.