Mooi geschilderde Maria’s uit Siena

De glorietijd van Siena, als machtige Italiaanse stadsstaat en artistiek centrum, lag in de dertiende en veertiende eeuw. Op het gebied van de schilderkunst vormden de decennia na 1300 een periode van vernieuwing, teweeggebracht door de grote schilder Duccio en zijn jongere tijdgenoten Simone Martini en Ambrogio en Pietro Lorenzetti. Hun werk getuigt van aandacht voor de levendigheid van figuren, en voor de details en ruimtelijkheid van de zichtbare werkelijkheid.

Veel minder bekend is de schilderkunst in Siena die in de vijftiende eeuw voortbouwde op dit fundament. Een mooie tentoonstelling in Brussel brengt, met zestig schilderijen, grotendeels afkomstig uit de Pinacoteca nazionale in Siena, een ode aan deze schildertraditie.

De thematische opzet opent met voorstellingen van Maria met kind. De vroegste daarvan dateren uit de jaren zestig van de dertiende eeuw: in 1260 won Siena een veldslag tegen de rivaliserende stadsstaat Florence. Als dank werd de stad gewijd aan de Maagd Maria, en dat is te zien in de kunstproductie. In korte tijd blijken de stijve en schematische byzantijnse voorbeelden die schilders kozen, ingewisseld voor een grotere natuurlijkheid. Een paneel van Ambrogio Lorenzetti uit 1340 bijvoorbeeld toont een inventieve voorstelling van Maria die haar kind tegen zich aandrukt terwijl hij haar omhelst met zijn rechterarm die aan de andere kant van haar hoofd van onder haar sluier tevoorschijn komt.

Op het gebruik van dit soort vertellende details komt de expositie steeds weer terug, of het nu een voorstelling is van de plaatselijke heilige Bernardinus met zijn uitgemergelde gestalte en tandeloze mond, of een scène van herders in het veld, waarin een bovenwereldlijke oplichtende engel contrasteert met een gedetailleerd weergegeven afrastering die schapen bijeenhoudt.

Hoogtepunten van ars narrandi, de vertelkunst uit de titel van de tentoonstelling, zijn werken van de vijftiende-eeuwse kunstenaars als Giovanni di Paolo, Stefano di Giovanni, genoemd Sassetta en Sano di Pietro. Toen zich in Florence een robuuste, op klassieke voorbeelden geïnspireerde kunst ontwikkelde, werkten zij lang door in een elegante, decoratieve stijl waarin de middeleeuwse traditie nooit ver weg is.

Giovanni di Paolo’s paneel met het Laatste Oordeel (ca. 1465), dat met afmetingen van ruim 2,50 meter vijf keer zo breed als hoog is, staat ver af van de perspectivische constructies van de Florentijnse renaissance. Maar met zijn expressieve lijnvoering in de figuren en allerlei details van hel en paradijs, is het een onweerstaanbaar aantrekkelijk werk.

Een paneeltje van Sano di Pietro toont Maria in halffiguur met het Christuskind op de arm (ca. 1470), omringd door kleine figuren van heiligen en engelen. De compositie is traditioneel; de bladgouden achtergrond en de decoratieve lijst staan in de beste gotische traditie, net als de verfijning in details en de dromerige blik van de moeder. Het kind trekt de aandacht van de beschouwer: zijn trekken zijn scherp, zijn ogen en oren aandoenlijk groot.