Dankzij hem durven de Schotten vandaag‘yes’ te stemmen

Alex Salmond wordt door vriend en vijand gezien als de beste politicus van het Verenigd Koninkrijk. De SNP-leider maakte de Schotten rijp voor onafhankelijkheid. Naar buiten toe is hij charmant en grappig, binnenskamers kan hij ontploffen.

Als de Schotten vóór onafhankelijkheid stemmen, is het grotendeels aan premier Alex Salmond te danken dat zij overtuigd zijn geraakt dat ze ‘Londen’ niet nodig hebben om Schotland te besturen. Foto Reuters

In Strichen branden alleen in de High Street en de weg langs de oever van de North Ugie straatlantarens. Het gangbaarste voertuig is een tractor. De klaar-over en de pubeigenaar kennen iedereen bij naam. De buschauffeur stopt niet bij haltes, maar huizen. Londen is hier niet alleen ver weg (687 kilometer), het voelt ook ver.

Dit is de woonplaats van Alex Salmond, premier van Schotland. Als de Schotten vandaag vóór onafhankelijkheid stemmen, is het grotendeels aan hem te danken dat zij overtuigd zijn dat je ‘Londen’ niet nodig hebt om Schotland te besturen.

Salmond is – erkennen vriend en vijand – de beste politicus van het Verenigd Koninkrijk. Binnen twee jaar heeft hij de Schotten rijp gemaakt voor onafhankelijkheid. Decennialang was een derde voorstander, volgens peilingen is dat nu de helft.

Wie hem in actie ziet, begrijpt zijn charme. Salmond is makkelijk in de omgang, lacht, grapt, heeft zelfspot. Hij is een uitstekend debater, strijdbaar, optimistisch (of zoals zijn tegenstanders zeggen: zelfgenoegzaam), benaderbaar. Terwijl Schotse Labour-politici (onder wie Gordon Brown en Alistair Darling die nu zijn tegenstanders zijn in de onafhankelijkheidscampagne) naar Westminster gingen, keerde hij juist terug.

Alexander Elliot Anderson Salmond (59) groeide op in een politiek geëngageerd gezin. Zijn vader was een nationalist; een van Salmonds favoriete anekdotes is hoe zijn vader naar de SNP overstapte toen de laatste partij door een Labour-lid de Schotse Neuspeuter Partij werd genoemd.

Hij was van de arbeidersklasse

Salmond werd zelf in zijn studententijd lid van de partij. Hij hoorde tot de radicaal-linkse vleugel, die na het verloren referendum over onafhankelijkheid van 1979 vond dat de partij zich meer moest richten op de arbeidersklasse. In tegenstelling tot de middenklasse, had die groep voor meer bevoegdheden voor Schotland gestemd. Maar de zogeheten devolutie was voor Salmond geen doel, maar een stap naar onafhankelijkheid.

Om dat te bereiken, is hij pragmatischer geworden, al was Salmonds nationalisme nooit een naar binnen gekeerd chauvinisme. Hij gebruikt, in tegenstelling tot andere nationalistische politici, ook nooit het woord separatistisch. Gisteren zei hij nog: „Ik zou het Verenigd Koninkrijk nooit als achterhaald omschrijven.”

Liever benadrukt hij dat een onafhankelijk Schotland een naar buiten gerichte, internationale en sociale staat zal zijn. Dat argument is makkelijker te verkopen wanneer in Londen een Conservatieve partij regeert die een referendum wil houden over lidmaatschap van de Europese Unie, en die bezuinigt op de verzorgingsstaat.

Salmond heeft zo zijn smetjes

De kiezers lijken hem zijn fouten te vergeven. Waar de LibDems nog altijd last hebben van een gebroken belofte over collegegelden, zijn de Schotten alweer vergeten dat de SNP draaide over het lidmaatschap van de NAVO (eerst niet, nu wel). Of dat de premier de dader van de aanslag boven Lockerbie vrijliet. Of dat hij erg nauwe banden heeft met mediamagnaat Rupert Murdoch. Dat laatste bracht David Cameron juist in de problemen.

Kritiek schudt Salmond makkelijk van zich af, al schijnt hij volgens partijgenoten binnenskamers wel eens te ontploffen. Hij haalt hij zijn schouders op bij suggesties dat onafhankelijkheid zal leiden tot onzekerheid. „Bangmakerij van Westminster”, is zijn antwoord. Zo is de campagne een soort anti-Londen-, anti-establishmentbeweging geworden. Onafhankelijkheid staat gelijk aan hoop, de status quo aan angst. In het tijdschrift Politics legde hij gisteren uit: „Het is onzin dat niemand het land dat Adam Smith voortbracht, serieus zal nemen en dat men denkt dat het niet in staat is de economie effectief te runnen.”

Over Salmonds privéleven is weinig bekend. Echtgenote Moira, met wie hij in een verbouwde molen woont, vertoont zich zelden in het openbaar. Het laatste interview dat ze gaf, was in 1990. Toen zei ze: „Ik trouwde met Alex, niet met de politiek.” Ze speelden graag Scrabble, vertelde ze.

Als de nationalisten morgen verliezen, zal Salmond niet van het toneel verdwijnen. Dan wil hij de drie partijleiders houden aan hun beloftes over meer macht voor het Schotse parlement. En hoewel hij zegt dat er „een generatie lang” geen nieuw referendum over onafhankelijkheid zal komen, wil niemand binnen de SNP zeggen hoeveel jaar een generatie is.