Wat als de koning griep heeft? Tradities en trends in 200 jaar Prinsjesdag

Foto ANP

Waarom is Prinsjesdag op een dinsdag? Mag de koning ook gewoon met de auto komen? En vanwaar toch al die hoedjes? nrc.next beantwoordde vanochtend al je vragen over de tradities en trends in 200 jaar Prinsjesdag.

Zieke koning
Wat als koning Willem-Alexander vandaag met griep op bed had gelegen? Waarschijnlijk had premier Rutte dan de Troonrede voorgelezen. In het verleden nam een minister-president vaker de honneurs waar. Wilhelmina liet drie keer verstek gaan omdat zij ziek of zwanger was. In 1911 weigerde zij de Troonrede te lezen. Ze was het niet eens met de herbenoeming van graaf Van Bylandt als voorzitter van de Tweede Kamer.

Goed gemutst
De dresscode schrijft geen hoofddeksel voor. De hoedentraditie begon in 1977 toen VVD-politica Erica Terpstra wat vrolijkheid wilde brengen in de ‘grijze massa’. Sommige dames proberen met hun hoofddeksel een politiek statement te maken. Kamerlid Krista van Velzen (SP) droeg onder meer hoeden met straaljagers en autobanden.

Archieffoto van Prinsjesdag 2009: Tweede Kamerlid Sabine Uitslag ( CDA) en Tweede Kamerlid voor GroenLinks Mariko Peters. Foto ANP / Valerie Kuypers

Van Balzaal naar Ridderzaal
De Ridderzaal is niet altijd de place to be geweest van de opening van het parlementaire jaar. Exact een eeuw geleden werd de Troonrede voor het eerst in de Ridderzaal voorgelezen. Voor die tijd begaf de vorst zich naar de Oude Balzaal, waar de Tweede Kamer tot 1992 vergaderde. Tot de afscheiding van België in 1830 las de koning de Troonrede het ene jaar in Den Haag en het andere in Brussel voor.

‘Leve de koning(in)!’
‘Leve de koninginnen!’ riep dominee en Tweede Kamerlid Donner in al zijn enthousiasme na de laatste woorden van de Troonrede in 1897. Zijn spontane huldebetuiging aan de jonge koningin Wilhelmina en haar moeder regentes Emma leidde tot een nieuwe traditie. Overigens was deze Donner de overgrootvader van de latere minister en huidige vicepresident van de Raad van State.

Maandag of dinsdag
We weten niet beter of de derde dinsdag in september is de dag waarop het staatshoofd de troonrede voorleest, maar dat is niet altijd zo geweest. De Troonrede werd eerst op de eerste maandag van november voorgelezen en later op de derde maandag van oktober. Toen dat te krap bleek om de begrotingsplannen voor het nieuwe jaar af te handelen, schoof de dag nog een maand naar voren. Kamerleden van christelijke partijen waren niet blij met de maandag, omdat zij al op zondag van huis moesten vertrekken om op tijd in Den Haag te zijn. Vanaf 1887 werd de derde dinsdag in september Prinsjesdag.

Oranjefans arriveerden vanochtend al vroeg bij Paleis Noordeinde.

Oranjefans arriveerden vanochtend al vroeg bij Paleis Noordeinde. Foto ANP / Erik van ’t Woud

Alleen voor volwassenen
Prinses Amalia zal naar verwachting vanaf haar achttiende verjaardag acte de présence geven in de Ridderzaal, in 2022 dus. Zo ging het ook bij haar vader, oma en overgrootmoeder. Wilhelmina maakte wél als minderjarige haar debuut op Prinsjesdag. De 17-jarige ging in 1897 mee met haar moeder Emma, die regentes was. Een jaar later las ze zelf de rede voor.

Paarden slaan op hol
In 1963 sloegen de paarden van een volgkoets met de prinsessen Beatrix, Irene en Margriet op hol. Het rijtuig kwam tegen een boom tot stilstand. De prinsessen bleven ongedeerd en reden verder met hun ouders in de Gouden Koets. Tegenwoordig doorstaan de paarden op het strand van Scheveningen een ware vuurproef met rookbommetjes, muziek en schreeuwend publiek.

God in de troonrede
Elke Troonrede eindigt met een bede om Gods zegen, zij het dat de formulering varieert. Alleen gedurende de regeringsperiode van het kabinet-Den Uyl was God uit de Troonrede verdwenen. Ook Willem-Alexander, die onlangs verweten werd te weinig uiting te geven aan zijn geloof, eindigt de Troonrede op traditionele wijze: “U mag zich in uw zware taak gesteund weten door het besef dat velen u wijsheid toewensen en met mij om kracht en Gods zegen voor u bidden.”

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima begroetten vorig jaar op Prinsjesdag het vaandel als zij arriveren bij de Ridderzaal.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima begroetten vorig jaar op Prinsjesdag het vaandel als zij arriveren bij de Ridderzaal. Foto ANP / Marcel Antonisse

Vrouw is welkom
Koningin Máxima had vorig jaar de primeur om als eerste echtgenote van een koning aanwezig te zijn in de Ridderzaal. De vrouwen van de koningen Willem I, II en III viel die eer niet te beurt. Dat hing samen met de positie van de vrouw in de negentiende eeuw.

Op de wachtlijst
Elk jaar is in de Ridderzaal een aantal plaatsen gereserveerd voor ‘gewone’ Nederlanders die de ceremonie willen bijwonen. Wie kans wil maken op een felbegeerd plekje kan zich opgeven bij de griffier van de Eerste Kamer. Houd rekening met een wachtlijst van enkele jaren.

Paard, koets of auto?
Koning Willem II begaf zich te paard naar het Binnenhof. In 1903 lieten de Oranjes zich voor het eerst in de Gouden Koets vervoeren. De koets werd niet altijd van stal gehaald op Prinsjesdag. Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren de paarden uit de koninklijke stallen afgestaan aan het leger. De koningin gebruikte daarom een andere koets. De jaren na de Tweede Wereldoorlog wilde Wilhelmina soberheid uitstralen en reed ze per auto naar het Binnenhof. In 1974 had de ceremonie een somber karakter, vanwege een gijzeling in de Franse ambassade aan de Korte Voorhout in Den Haag. Koningin Juliana arriveerde dat jaar per auto bij de Ridderzaal.