En wat als de koning griep heeft?

Waarom is Prinsjesdag op een dinsdag? Mag de koning ook gewoon met de auto komen? En vanwaar toch al die hoedjes? Tradities en trends in 200 jaar Prinsjesdag.

Zieke koning

Wat als koning Willem-Alexander vandaag met een flinke griep op bed had gelegen? Waarschijnlijk had premier Rutte dan de Troonrede voorgelezen. In het verleden nam een minister-president vaker de honneurs waar. Bijvoorbeeld toen koning Willem III tot tweemaal toe niet present kon zijn op Prinsjesdag. Koningin Wilhelmina liet drie keer verstek gaan omdat zij ziek, zwak of zwanger was. In 1911 weigerde ze de Troonrede te lezen. Ze was het oneens met de herbenoeming van graaf Van Bylandt als voorzitter van de Tweede Kamer.

Goed gemutst

Een hoofddeksel schrijft de dresscode niet voor. De hoedentraditie begon in 1977 toen Erica Terpstra, voormalig VVD-politica, wat vrolijkheid wilde brengen in de ‘grijze massa’. Door de jaren heen passeerden de meest wonderlijke creaties de rode loper. Sommige dames proberen met hun hoofddeksel een statement te maken. Zo droeg oud-Kamerlid Krista van Velzen (SP) in 2006 een hoed met straaljagers onder het motto ‘het kabinet ziet ze vliegen’. PvdD-leider Marianne Thieme verscheen in een jagerskostuum om te protesteren tegen de jacht.

Van Balzaal naar Ridderzaal

De Ridderzaal is niet altijd de place to be geweest van de opening van het parlementaire jaar. Exact een eeuw geleden werd de Troonrede voor het eerst in de Ridderzaal voorgelezen. Voor die tijd begaf de vorst zich naar de Oude Balzaal, waar de Tweede Kamer tot 1992 vergaderde. Tot de afscheiding van België in 1830 las de koning de Troonrede het ene jaar in Den Haag en het andere in Brussel voor.

‘Leve de koning(in)!’

‘Leve de koninginnen!’ riep dominee en Tweede Kamerlid Donner in al zijn enthousiasme na de laatste woorden van de Troonrede in 1897. Zijn spontane huldebetuiging aan de toekomstige koningin Wilhelmina en haar moeder Emma leidde tot een nieuwe traditie. Overigens was deze Donner de overgrootvader van de latere minister en huidige vicepresident van de Raad van State.

Maandag of dinsdag

We weten niet beter of de derde dinsdag in september is de dag waarop het staatshoofd de Troonrede voorleest. Dat is echter niet altijd zo geweest. Prinsjesdag werd eerst op de eerste maandag van november gehouden en later op de derde maandag van oktober. Toen het te krap bleek om de begrotingsplannen voor het nieuwe jaar af te handelen, schoof Prinsjesdag nog een maand naar voren. Kamerleden van christelijke partijen waren niet blij met de maandag, omdat zij al op zondag van huis moesten vertrekken om op tijd in Den Haag te zijn. Vanaf 1887 vond de opening van het parlementaire jaar daarom plaats op de derde dinsdag in september.

Alleen voor volwassenen

Prinses Amalia zal naar verwachting vanaf haar achttiende verjaardag acte de présence geven, in 2022 dus. Zo ging het ook bij haar vader, oma en overgrootmoeder. Wilhelmina maakte wél als minderjarige troonopvolger haar debuut op Prinsjesdag. De zeventienjarige prinses ging in 1897 mee met moeder Emma. Een jaar later zou zij haar opvolgen als Nederlands eerste vorstin.

Paarden slaan op hol

In 1963 sloegen de paarden van een volgkoets met de prinsessen Beatrix, Irene en Margriet op hol. Het rijtuig kwam tegen een boom tot stilstand. De prinsessen bleven ongedeerd en reden verder met hun ouders in de Gouden Koets. Tegenwoordig doorstaan de paarden op het strand van Scheveningen een ware vuurproef met rookbommetjes, muziek en schreeuwend publiek.

God in de troonrede

Elke Troonrede eindigt met een bede om Gods zegen, zij het dat de formulering varieert. Alleen gedurende de regeringsperiode van het kabinet-Den Uyl was God uit de Troonrede verdwenen. Ook Willem-Alexander, die onlangs verweten werd te weinig uiting te geven aan zijn geloof, eindigt de Troonrede op traditionele wijze: „U mag zich in uw zware taak gesteund weten door het besef dat velen u wijsheid toewensen en met mij om kracht en Gods zegen voor u bidden.”

Vrouw is welkom

Koningin Máxima had vorig jaar de primeur om als eerste echtgenote van een koning aanwezig te zijn in de Ridderzaal. De vrouwen van de koningen Willem I, II en III viel die eer niet te beurt. Dat hing samen met de positie van de vrouw in de negentiende eeuw.

Op de wachtlijst

Elk jaar is in de Ridderzaal een aantal plaatsen gereserveerd voor ‘gewone’ Nederlanders die de ceremonie willen bijwonen. Wie kans wil maken op een felbegeerd plekje kan zich opgeven bij de griffier van de Eerste Kamer. Houd rekening met een wachtlijst van enkele jaren.

Paard, koets of auto?

Koning Willem II begaf zich te paard naar het Binnenhof. In 1903 lieten de Oranjes zich voor het eerst in de Gouden Koets vervoeren. De koets werd niet altijd van stal gehaald op Prinsjesdag. Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren de paarden uit de koninklijke stallen afgestaan aan het leger. De koningin gebruikte daarom een andere koets. De jaren na de Tweede Wereldoorlog wilde Wilhelmina soberheid uitstralen en reed ze per auto naar het Binnenhof. In 1974 had de ceremonie een somber karakter, vanwege een gijzeling in de Franse ambassade aan de Korte Voorhout in Den Haag. Koningin Juliana arriveerde dat jaar per auto bij de Ridderzaal.