Column

Checklists zijn handig voor jezelf, niet voor managers

Georg Wilhelm Friedrich Hegel is een lelijke stoorzender. Krap tweehonderd jaar geleden heeft hij beweerd dat de uil van Minerva pas uitvliegt bij het aanbreken van de avondschemering. „Die Eule der Minerva beginnt erst mit der einbrechenden Dämmerung ihren Flug.” In de eeuw daarna heeft alom de opvatting postgevat dat die domme uil dus te laat is. Dat de filosofie, voor wie hij symbool staat, altijd achterloopt. Op de politieke ontwikkelingen. Op de geschiedenis. Pas als een tijdperk alweer aan zijn eind is gekomen, beginnen de filosofen er iets van te begrijpen.

Een beetje paradoxaal is de analyse van de grote filosoof natuurlijk wel. Want is die uitspraak waar, dan komt ze te laat – en hebben we er dus niets aan. Komt ze op tijd, dan is ze niet waar – en hebben we er dus ook niets aan. Toch blijkt de kwestieuze uitspraak honderd jaar na dato nog steeds uiterst invloedrijk. Zojuist verscheen een vertaling van Hegels Grundlinien der Philosophie des Rechts en de recensent viste allereerst de uil op uit het voorwoord.

„Aan politieke filosofie heb je niet veel in crisistijd”, zo begon de recensie. „Als het er echt om spant, zijn er weinig denkers met direct bruikbare adviezen.” De uil vliegt immers pas bij het vallen van de avond en de filosofie komt altijd te laat op het toneel, Hegel heeft het in zijn voorwoord tot de hoofdlijnen van de rechtsfilosofie zelf gezegd.

Al met al reden genoeg om normatief denken voorgoed achterhaald te verklaren, maar zoals gezegd was ik nog niet overtuigd. Who the hell is Hegel, mopperde ik modern. En denken we nou echt dat de Bijbelse moraal, de Griekse democratie en het Napoleontische recht geen betekenis meer zouden hebben in crisistijd? Vliegt die uil niet eigenlijk al de avond voordat het erom gaat spannen, in plaats van de avond erna? Kortom, er diende zich een vraag aan die even fascinerend is als het probleem van de kip en het ei. Komt eerst de uil en dan de dag of eerst de dag en dan de uil?

Wees niet ongerust; ook als u een haastig type bent en op zoek naar bruikbare adviezen zal ik u op uw wenken bedienen. Het antwoord op de uilenvraag heeft namelijk uiterst praktische gevolgen. Dat bleek deze zomer maar weer eens toen de Nederlandse anesthesiologen slaags raakten over de kwestie. In de krant twistten ze over het gebruik van checklists bij medische operaties. In essentie ging die strijd over de vraag of checklists voor of na het handelen komen. Zijn de lijsten hulpmiddelen waarmee je iets wilt gaan doen? Of zijn het instrumenten waarmee je achteraf kunt beoordelen wat je gedaan hebt?

Anesthesioloog Hendrickx waarschuwde tegen het gebruik van checklists, omdat ze vaak worden misbruikt voor verantwoording achteraf. Dat veroorzaakt medische missers, doordat alle aandacht uitgaat naar de lijsten. Ik maak vaak mee dat ze belangrijker zijn dan het ongeboren kind bij een spoedkeizersnede. De angst voor represailles is zo groot dat men niet de calamiteit, een ongeboren kind in nood, aanpakt, maar wel de vinkjes zet. Verpleegkundigen en artsen staan vaak met hun rug naar de patiënt om op de computer vinkjes te zetten.’

Zo beschreef hij dat fascinerende verschijnsel waarover ik dit jaar al zo vaak had horen vertellen. Het feit dat artsen inmiddels melding maken van ‘incidenten met checklists’. Gevallen waarin artsen zo druk zijn met de plicht achteraf te verantwoorden hoe ze gehandeld hebben, dat ze niet meer toekomen aan het handelen zelf. Verantwoording geslaagd, operatie vergeten.

De Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie deelde de zorgen niet. Nee hoor, schreven de collega’s. Checklists helpen de zorgprofessionals juist ‘goed voorbereid een volgende fase in te gaan’, zodat schade kan worden voorkomen. Met andere woorden, de checklists zijn er niet om te ontsnappen aan de toorn der bazen, ze zijn er om beter te kunnen handelen.

Het was in feite een strijd van niks, want beide partijen zeiden hetzelfde. En beide hadden gelijk. Een uil helpt als je die inschakelt om ‘goed voorbereid een volgende fase in te gaan’. Lijsten zijn nuttig bij het opereren, normatief denken maakt een samenleving weerbaar, voorbereid op crises, robuust genoeg om juist te handelen.

Laat je de uil alleen achteraf vliegen, gebruik je lijsten en denken slechts om gedrag achteraf te beoordelen, af te keuren, te bestraffen en goed te praten, dan veroorzaakt zo’n uil onheil.

Vandaar dit gratis advies aan alle ziekenhuizen van Nederland. Gebruik de lijsten om de operatie te ondersteunen en gooi ze na gebruik weg. Laat ze niet aan bazen inleveren ter verantwoording. Hetzelfde geldt voor samenleving en politiek als geheel. Denk vooral na voordat het erom spant, ga inderdaad niet achteraf zeuren, zoals Hegel zegt.