Cameron onderschatte het gevaar

De Britse premier doet een last minute smeekbede aan de Schotten.

Last minute-speech van premier Cameron gisteren in Aberdeen: „Please. Er is geen weg terug. Geen tweede ronde.” Foto Reuters

‘Please.’ Zeven keer smeekte David Cameron de Schotten gisteren in Aberdeen: „Er is geen weg terug. Geen tweede ronde. Dit is een voor-eens-en-voor-altijd-beslissing. Als Schotland ‘ja’ stemt, zal het Verenigd Koninkrijk splijten, en zullen we voor eeuwig onze eigen weg inslaan.”

Het was de tweede keer binnen een week dat hij naar Schotland reisde om de Schotten ervan te overtuigen tegen onafhankelijkheid te stemmen. Peilingen wijzen nog altijd op een nek-aan-nekrace. De kans bestaat dat Cameron de premier is die het Verenigd Koninkrijk uiteen liet vallen. Hoe heeft hij het zover laten komen?

Allereerst: Cameron kon niet anders dan een referendum toestaan. In 2011 won de Scottish National Party de Schotse verkiezingen met 45,5 procent van de stemmen. En in haar partijprogramma had de SNP sinds de jaren 70 staan dat onafhankelijkheid haar doel was. Had Cameron die uitslag genegeerd, dan was de onvrede in Schotland gegroeid, en was de onafhankelijkheidskwestie op een ander moment tot uitbarsting gekomen.

Winnen leek makkie

Bovendien wezen alle opiniepeilingen er op dat tweederde van de Schotten bij het Verenigd Koninkrijk wilde blijven. Winnen leek een makkie.

Dat was ook de reden waarom donderdag op het stembiljet geen derde keuze staat: meer bevoegdheden voor het Schotse parlement. Met alleen ‘ja’ of ‘nee’ zou de onafhankelijkheidskwestie decennialang van tafel zijn, was Camerons gedachte.

Maar de context waarin het referendum nu wordt gehouden, had niet slechter gekund. Aan het einde van vier jaar van fikse bezuinigingen, ingevoerd door een door Conservatieven gedomineerde regering: een partij die sinds 1959 geen meerderheid in Schotland behaalde, werd gehalveerd na de gehate belastingmaatregelen en sluiting van Schotse scheepswerven door ex-premier Margaret Thatcher in de jaren 80 , en nu slechts één Lagerhuiszetel in Schotland bekleedt. En er is het vooruitzicht op verkiezingen in 2015 die opnieuw door de Conservatieven gewonnen kunnen worden, en door een premier die een referendum over terugtrekking uit de Europese Unie heeft beloofd.

Dat Cameron het handwerk aan Labour-prominent Alistair Darling overliet, is begrijpelijk. De Schotse oud-minister leek beter in staat de Unie te verdedigen dan een uit Engeland afkomstige premier. Cameron bleef herhalen dat hij de Britse premier was – boven alle partijen – en weigerde in debat te gaan met de Schotse eerste minister Alex Salmond.

Die tactiek werkte aanvankelijk. Better Together hamerde op de economische gevaren van een onafhankelijk Schotland. Grote bedrijven en banken sloten zich bij die boodschap aan. Maar in de laatste maand werd duidelijk dat de kiezer méér verlangde: een positief toekomstbeeld.

Paniek

De paniek sloeg toe. Beloftes over meer bevoegdheden voor het Schotse parlement – de optie die niet op het stembiljet kwam – werden gemaakt, als de Schotten ‘nee’ zouden stemmen. Cameron ging toch naar Schotland, om zich daar de loef te laten afsteken door ex-premier Gordon Brown van Labour. Die zei weinig, beloofde veel, en vestigde zo vooral de aandacht op het feit dat Better Together niet zo gezamenlijk was als de slogan deed denken. Het was niet verwonderlijk dat de roep om interventie door koningin Elizabeth groeide.

Cameron zegt niet op te stappen als de Schotten voor onafhankelijkheid stemmen. Dat zou onverstandig zijn. De financiële markten maken zich nu al zorgen, en het Verenigd Koninkrijk staat aan de vooravond van militaire luchtaanvallen in Irak. Niemand zit te wachten op een politieke crisis, en een uiterst onvoorspelbare leiderschapsstrijd bij de Conservatieven.

Maar wellicht kan de premier niet anders. Binnen zijn partij wordt al sinds 2010 gerebelleerd over zijn migratiepolitiek, EU-beloften, samenwerking met de Liberaal-Democraten. Die kwesties zijn kleinigheden bij het verlies van een landsdeel. En de historische voortekenen zijn ongunstig: voorganger Lord North werd na het verlies van de Amerikaanse koloniën in 1782 ook afgezet.