Sleutelwoord: onzekerheid

Mooie cijfers en toch crisisstemming. Oorlogsgeweld in buitenland zet morgen de toon.

Werkloosheid: omlaag. Economische groei: omhoog. Koopkracht: stabiel of omhoog. Begrotingstekort: omlaag. Twee jaar geleden gepresenteerde beleidsagenda: afgewerkt. En dan voorspelt het KNMI voor morgen, Prinsjesdag, ook nog eens zon en zomerse temperaturen. Er zijn voor regerende Nederlandse politici wel eens somberder jaren geweest. Toch valt er morgenmiddag in de Ridderzaal geen opgewekt verhaal te verwachten wanneer koning Willem Alexander zijn tweede Troonrede zal uitspreken. Was vorig jaar de ‘participatiesamenleving’ het sleutelwoord, dit jaar zullen de onzekerheid in de wereld en de daaruit volgende risico’s een leidend thema zijn.

Niet vaak is de Rijksbegroting ingediend tegen de achtergrond van een zo turbulent buitenland als nu. Het wordt een Prinsjesdag vol dreigende donkere wolken die buiten de landsgrenzen opdoemen. Dat maakt de traditionele cijferregen van Derde Dinsdag nog betrekkelijker dan deze altijd al zijn. Het antwoord dat premier Rutte de koning zal laten uitspreken op die internationale onzekerheden: soberheid. Rekening houden met tegenslag, economisch en geopolitiek.

Sinds donderdagmiddag 17 juli, toen de in Amsterdam opgestegen MH17 van Malaysia Airlines met 298 inzittenden onder wie 196 Nederlanders boven het oosten van Oekraïne werd neergehaald, maakt Nederland direct deel uit van wat door diverse politici wel grootste internationale crisis na het einde van de Koude Oorlog wordt genoemd. Of zoals anderen zeggen: het grootste gevaar voor de vrede sinds de val van de Muur. Na de vliegramp werd Nederland plots een radertje in de wereldpolitiek. Premier Rutte had iedereen aan de lijn: president Obama, president Poetin, bondskanselier Merkel, premier Cameron.

Rusland werd vorig jaar in de op Prinsjesdag gepresenteerde Defensienota van minister Hennis (Defensie, VVD) niet één keer genoemd, nu geldt het land opeens als de grote bedreiging. Het is snel gegaan. Nog geen jaar geleden vloog het koningspaar in het kader van het Russisch-Nederlandse vriendschapsjaar naar de Russische president Poetin. Nu vliegen Nederlandse F16’s boven het luchtruim van de Baltische staten als veiligheidsgarantie tegen Rusland. Volgend jaar gaat Nederland deel uitmaken van de snelle interventiemacht van de NAVO die binnen twee dagen in actie kan komen. Een gevolg van de verhoogde paraatheid waartoe het bondgenootschap twee weken geleden besloot.

En dan is er nog die andere dreiging: de opmars van de strijders van de zogenaamde Islamitische Staat in Irak en Syrië. Een planningsteam van Nederlandse militairen schuift binnen twee weken aan bij het commandocentrum van de Amerikaanse krijgsmacht in Tampa, Florida om betrokken te worden bij de voorbereiding van militaire acties tegen IS.

Hoe en in welke mate Nederland zal deelnemen aan het bestrijden van de islamitische strijders en hun kalifaat is nog niet duidelijk. Maar de Amerikaanse president Obama heeft al gezegd dat het een langdurige operatie zal worden. Nederland is beschikbaar. Het voornemen van regering deel te nemen aan de coalitie tegen IS krijgt voluit steun van de Tweede Kamer. Een motie die dit uitsprak moest vorige week alleen de steun ontberen van de SP en de Partij voor de Dieren.

Waar de internationale spanning uiteindelijk toe gaat leiden? Niemand die het kan zeggen. De Defensiebegroting zal voor het eerst sinds tijden structureel worden verhoogd. Vooralsnog gaat het om een bescheiden bedrag van 50 miljoen euro dat oploopt tot 100 miljoen. Het maakt de bezuinigingen van de afgelopen jaren niet goed: alleen Rutte I bezuinigde al 1 miljard euro op Defensie. Veelzeggender is de trendbreuk zelf. De tijd van het vredesdividend – het geld dat op Defensie kon worden bespaard na het einde van de Koude Oorlog – is nu echt voorbij.

Wat zullen de gevolgen zijn van een sanctieoorlog met Rusland, wat gebeurt er als Poetin de gaskraan resoluut dichtdraait, hoe zeker blijven de olieleveranties uit het Midden Oosten, wat zullen de gevolgen zijn van directe militaire confrontaties in Syrië of Irak waaraan Nederland meedoet? Het zijn zaken die niet alleen de opvolger van de per november naar Brussel vertrekkende minister Timmermans (Buitenlandse Zaken, PvdA) raken, maar het hele kabinet.

De nog grotere onzekerheid dan anders zal het kabinet beantwoorden met begrippen als ‘soberheid’, ‘niet rijk rekenen’ en ‘marges inbouwen’. Met die toon is Prinsjesdag er weer één zoals alle andere jaren.