Minder dement

Na mijn zure column over Souvenaid, het Nutricia-drankje tegen dementie, kreeg ik mopperklachten. Waarom mensen hun laatste strohalm ontnemen, als je niks beters te bieden hebt? Ik geef toe, ik heb het niet op strohalmen. Die bieden valse hoop in bange dagen. Volwassen mensen moeten accepteren dat niet alles te repareren is. Strohalmen kunnen ook het zicht op werkzame alternatieven benemen. En die zijn er, want je kunt de kans op dementie beperken door je hersenbloedvaten in goede toestand te houden.

Dat wordt wel eens vergeten. We krijgen altijd te horen dat dementie een degeneratieve ziekte is, waar weinig aan te doen is. Eiwitklonters hopen zich op in onmisbare hersencellen en wie pech heeft krijgt ze sneller dan andere mensen. Die pech bestaat uit een ongelukkige aanleg, waardoor die klonters zich makkelijker en dus vroeger vormen. Een massieve inspanning van de farma-industrie richt zich op het vertragen van dat klontvormingsproces, tot nu toe met weinig succes.

Maar dat is niet het hele verhaal. Ook vaatafwijkingen in de hersenen kunnen bijdragen aan het ontstaan van dementie. Dat hersenslagaderen kwetsbaar zijn, weet iedereen. Het meest dramatische is de beroerte, waarbij een vat dat door aderverkalking is aangetast, het plotsklaps opgeeft. Het vat kan barsten, en een hersenbloeding geven. Veel frequenter dan barstende vaten zijn de bloedvatafsluitingen, waarbij het weefsel achter de stop afsterft, vergelijkbaar met een hartinfarct. Een forse beroerte is nogal eens dodelijk; meestal blijft iemand achter met een verlamde arm, spraakproblemen, etc.

Zo’n vaatafsluiting komt vaak niet uit de lucht vallen. Eerder heeft de patiënt al TIA’s gehad, Transient Ischaemic Attacks, waarbij een aangetast vat tijdelijk verstopt raakt, zodat het achterliggende hersenweefsel te weinig bloed krijgt. Wie boft ziet de tijdelijke stoornis weer geheel verdwijnen, maar vaak blijft er toch een klein infarct en is de TIA niet helemaal voorbijgaand.

Zoals kleine hartinfarcten de pompkracht van ons hart aantasten, zo tasten kleine herseninfarcten de functie van onze hersenen aan. Hoe vaak zulke infarcten voorkomen en wat ze bijdragen aan het ontstaan van dementie was lang de vraag. Daar viel weinig over te zeggen, omdat die mini-infarctjes niet zichtbaar waren te maken tijdens het leven. Dat is veranderd door betere beeldvorming, vooral de MRI-scanner, die dwars door de schedelbotten heen kijkt en ook kleine herseninfarcten kan zien.

Van kleine infarcten merkt de patiënt meestal niet veel, maar er gaat wel hersenweefsel verloren. De frequentie is hoog: De Rotterdamse groep van Monique Breteler vond stille infarcten bij 20 procent van de senioren en analoge getallen komen uit Amerika. Er zijn nu dokters die denken dat bij driekwart van alle demente patiënten vaatafwijkingen bijdragen aan de dementie.

Wat is er aan te doen? Dat valt gelukkig mee. Alle leefregels waar dokters u over aan de kop zeuren helpen: niet roken, minder alcohol, gezonder eten, afvallen en meer bewegen. Onprettig, vooral dat afvallen, maar niet onuitvoerbaar, en het vermindert ook de kans op hartinfarcten, etalagebenen en kanker. Het belangrijkste is echter om een verhoogde bloeddruk aan te pakken. Leidingen onder hoge druk barsten makkelijk en dat geldt ook voor de slagaderen in onze hersenen. Bovendien beschadigt hoge druk de bloedvaten, waardoor ze eerder verstopt raken. Die druk moet dus omlaag en dat kan ook. Het staat wetenschappelijk vast dat een gezond, zoutarm dieet helpt. De geneeskunde heeft echter meer te bieden dan drastisch afzien: pillen die de bloeddruk verlagen.

Hoe laag moet die bloeddruk worden? Je zou denken, hoe lager hoe beter, en daar ben ik ook als dokter in opgevoed. Maar een al te drastische bloeddrukverlaging kan averechts werken bij oude mensen met kwetsbare vaten. Als hart en hersenen door de bloeddrukdaling te weinig bloed krijgen, kunnen ook infarcten ontstaan. De Amerikaanse en Nederlandse richtlijnen schrijven voor dat de bloeddruk onder de 140 (de systolische of bovendruk) – 90 (de diastolische of onderdruk) moet blijven, en niet zo laag mogelijk. Er is altijd wel een combinatie van pillen te vinden waarmee die 140-90 te bereiken valt. Er zijn bijwerkingen: licht in het hoofd, duizelig bij snel opstaan. Niet prettig. Maar zoals een strijdlustige cardioloog schreef: een gebroken heup is te repareren, maar aan de gevolgen van een forse hersenbloeding is weinig te doen.

In deze krant is het Souvenaid-drankje van Nutricia bekritiseerd, omdat de klinische testen slechts een beperkt en nogal aanvechtbaar positief resultaat lieten zien. Inmiddels is er een conceptrichtlijn voor de behandeling van dementie van de Nederlandse verenigingen van geriaters, neurologen en psychiaters aangekondigd. Deze vakmensen vinden dat Souvenaid niet moet worden voorgeschreven, ook niet als laatste hoop in bange dagen. Gelukkig is er een alternatief: houd je bloedvaten in goede conditie. Daarvan staat wetenschappelijk vast dat het bijdraagt aan het tegengaan van dementie en daar zijn dokters het over eens.