Hij zal al dat plastic wel even opruimen

Hij is een uitvinder, geen milieufreak. Boyan Slat (20) heeft een plan om het plastic uit de oceaan te halen. Een paar miljoen voor de uitvoering haalde hij al op. Critici twijfelen, maar Slat is vastberaden.

Boyan Slat: „Je kunt niet elke dag denken: nou, vandaag gaan we weer zorgen dat er minder schildpadden doodgaan.” Foto Mieke Meesen

Boyan Slat (20) zucht vaak. Hij tikt met zijn vingers op tafel. Hij speelt met zijn glas water en wipt op zijn stoel. Het is niet onbeschoft bedoeld en hij is niet neurotisch. Van interviews wordt hij ongeduldig en dat kan hij moeilijk verbergen.

Slat heeft al ontzettend veel met media gesproken. Vooral in het buitenland zijn ze geïnteresseerd. Onlangs waren The New York Times, The Huffington Post, de BBC en „een of andere Braziliaanse zender” waar 15 miljoen mensen naar kijken aan de beurt. Aan het „mediagebeuren” werkt Slat alleen mee zodat zijn project The Ocean Cleanup aan het rollen blijft.

Boyan Slat is die jongen die al het plastic uit de oceaan wil vissen. Hij vertelt altijd dit als hem wordt gevraagd waarom hij dat wil: „Op mijn zestiende was ik in Griekenland aan het duiken en zag ik meer plastic dan vissen. De vriend met wie ik was, zei: kijk, kwallen! Niet dus, het waren plastic zakken. Dat wilde ik veranderen.”

Jaarlijks gebruiken we 300 miljoen ton plastic en daarvan komt een deel in zee terecht. Op in ieder geval vijf plaatsen ter wereld verzamelt al dat afval zich in ‘gyres’, cirkelvormige zeestromingen. Door slijtage is bijna al het plastic uiteengevallen in piepkleine stukjes.

De oplossing werd tot nu toe vaak gezocht in schepen die het plastic opvissen, zegt Boyan. Maar het zou, rekende hij uit, duizenden jaren kosten om de troep op die manier te ruimen. Waarom naar het plastic gaan als het plastic ook naar jou kan komen’, dacht hij toen.

Volgens Slat kan dat door op zee twee drijvende barrières van vijftig kilometer lang te leggen die uitkomen in een V-vorm. Al het levende materiaal zou dan onder de barrière doorgaan, terwijl het plastic door de stroming naar de punt toe gaat. Daar kan het worden opgevist. Tot ongeveer 2018 test Slat zijn werkwijze, daarna moet de eerste gyre worden bestormd. Tien jaar later moet de helft van de plastic soep verdwenen zijn.

The Ocean Cleanup begon als een profielwerkstuk voor de middelbare school. Na zijn eindexamen praatte Slat met mensen die hem verder konden helpen, bekeek YouTube-filmpjes van oceanografen en uitvinders en dacht na over een oplossing. In 2012 mocht hij zijn idee presenteren bij een lokale versie van TEDx Talks, maar dat betekende niet meteen succes. Slat stuurde driehonderd bedrijven brieven met het verzoek om mee te werken, slechts één bedrijf reageerde. Het project lag op zijn gat.

Totdat zijn TED Talk vorig jaar ‘viral’ ging. Toen kwamen de mailtjes, de telefoontjes van bedrijven en de interviewverzoeken. Inmiddels is het filmpje bijna 1,7 miljoen keer bekeken. Mensen en bedrijven doneerden miljoenen (in geld en middelen). Twee maanden geleden begon hij een nieuwe crowdfundingcampagne om 2 miljoen euro op te halen. Die heeft hij binnen.

Waarom krijg je juist nu zoveel bijval?

„Rond 1999 werd voor eerst bij het grote publiek bekend dat er heel veel plastic in de zee zit. Er deden ook overdreven verhalen de ronde, er werd gezegd dat er eilanden van plastic in de oceaan zouden zijn waar je op kunt staan en dat soort dingen. Helaas niet, dan hadden we het veel gemakkelijker kunnen oplossen. Het probleem is juist dat het zo verspreid is.

„Mensen hebben dus ruim tien jaar lang moeten aanhoren dat het plastic afval in de zee een groot probleem is, maar er zijn nooit haalbare oplossingen voorgedragen. We moesten vooral minder plastic gebruiken.”

Wat vind je belangrijker: het oplossen van het technische probleem, of het oplossen van het milieuprobleem?

„Wat je vaak ziet, in Silicon Valley bijvoorbeeld, is dat slimme mensen oplossingen proberen te vinden voor problemen die helemaal niet bestaan. Ik heb nagedacht over een echt probleem. Aan deze oplossing heeft de wereld iets. Maar je kunt niet elke dag denken: nou, vandaag gaan we weer zorgen dat er minder schildpadden doodgaan. Het milieu is niet mijn belangrijkste drijfveer.”

Er kwam ook een storm van kritiek. Stiv Wilson, milieupublicist, schreef Slats idee af als onhaalbaar. En Charles Moore, een invloedrijke oceanograaf, vindt Slat maar een snotneus die er geen idee van heeft hoe wild en onvoorspelbaar de oceaan is.

Er was ook morele kritiek. „Sommige critici zagen mijn project als ethisch onjuist. Als je gaat opruimen geef je mensen een excuus om verder te vervuilen, was de redenering. Ik denk juist dat het motiveert als er een eindstreep in zicht is.”

Heb je moeite met kritiek?

„Honderd mensen e-mailden die blog van Stiv naar me. Ik heb er een paar nachten van wakker gelegen. Ik had al best wel wat opofferingen gedaan – ik was gestopt met studeren – en ging twijfelen. Is het onzin, wat ik aan het doen ben? Ik heb een Excel-documentje gemaakt met al zijn argumenten. Die heb ik verdeeld in categorieën: ‘totale onzin’, ‘klopt, maar dat zeggen wij ook’ en ‘we weten het niet, dit moet worden onderzocht’.”

Nadat Wilson een kritisch bericht had geschreven over Slats onderzoek, reageerde Slat heel lang niet. Maar het ging een eigen leven leiden op internet, zegt hij. Iedere keer als zijn project werd genoemd, postte iemand anders de kritiek eronder als reactie. Ondertussen was Slat bezig met een ‘haalbaarheidsstudie’, die een jaar duurde. Hij verzamelde zeventig mensen, die de verschillende punten van kritiek zouden natrekken. Eind juni is het onderzoek gepubliceerd. Slat schreef een bericht op zijn site waarin hij Wilson aanspreekt op zijn kritiek.

Slat zoekt op zijn telefoon naar een tweet die Wilson daarna schreef. „Thanks for your response. I’m your colleague, not your critic.”

„Ik snap wel dat sommige mensen emotioneel reageren. Komt er zo’n ventje van negentien jaar dat denkt dat hij het wel even kan opruimen, terwijl je ervan uitgaat dat het onmogelijk is. Maar verandering komt wel vaker van buitenstaanders met een open blik.”

Mensen als Wilson en Moore hebben zich jarenlang in zeevervuiling verdiept. Waarom dacht jij toch iets toe te kunnen voegen?

„Er heerste een soort consensus over het gegeven dat het onmogelijk is om de oceaan op te ruimen. Dat vond ik vreemd, ik zag daar helemaal geen bewijs voor. Natuurlijk, de oceaan is groot en woest, dat snap ik allemaal wel. Maar niemand heeft ooit onderzoek gedaan waaruit blijkt dat wat ik nu ga proberen niet haalbaar is.”

Voorheen werd preventie gepredikt, zegt Slat. De focus lag op het minderen in plasticgebruik, in plaats van het opruimen. „Reduce, reuse, recycle. Mensen die dat zeggen, geloven daar heel erg in. Maar er zijn zeven miljard mensen op de wereld en voor een heel groot deel van hen is overleven prioriteit nummer één. Zij denken niet na over wat er gebeurt met hun plastic tasjes. Goede oplossingen moeten op grote schaal toepasbaar zijn.

„Ik denk ook dat sommige mensen met kritiek op mijn plan niet van verandering houden. Ze zijn gehecht geraakt aan hun probleem. En voor hun preventieverhaal is het belangrijk dat er geen ‘eindstation’ is.”

Je moet behoorlijk zelfverzekerd zijn om maar door te gaan, ondanks de kritiek.

„Als iemand kritiek heeft denk ik wel even van shit, maar het is nooit onoverkomelijke shit. Ik moet er wel voor waken dat ik me niet doodstaar op iets wat er niet is. Je hoort verhalen van mensen die hun ideeën niet los kunnen laten en zichzelf de schulden in helpen.

„Ik was altijd al een science geek. Op mijn twaalfde was ik bezig met waterraketten. Flessen die je voor een deel vult met water, oppompt met hoge druk en vervolgens schiet het honderd meter de lucht in.” Slat wilde een heleboel van die dingen tegelijk lanceren. „Ik was geobsedeerd door het idee om dat project succesvol uit te voeren.” Eerst deed hij het met 102 flessen, daarna met 213. Slat had de TU Delft „zo gek gekregen” om driehonderd man in een poncho op te laten draven voor de lancering. Hij verdiende er een vermelding in het Guinness Book of World Records mee.

In het verleden waren zijn projecten overzichtelijk en eindig, nu heeft hij zich vastgebeten in iets grenzeloos: de zee. Hij is in ieder geval nog drie jaar bezig met het ontwikkelen van zijn idee. De helft van het plastic opruimen duurt daarna minstens tien jaar.

Heb je al zin in een nieuwe uitvinding?

„Er komen altijd heel veel dingen bij dit project kijken die ik niet had verwacht. Dat ik een hele organisatie zou moeten opzetten, dat ik moet nadenken over financiën en marketing. Gelukkig heb ik een goede accountant. Ik hoop dat ik in de volgende fase nieuwe mensen kan aannemen die taken van me overnemen. Zodat ik kan focussen op de grote lijnen.

„Ik blijf douchen en ik blijf tandenpoetsen, dus nieuwe ideeën blijven ontstaan. Ik moet mezelf dwingen om het niet uit te werken. Dat zou niet goed zijn voor The Ocean Cleanup. Ik schrijf het op en bewaar het voor later.”