De dominee kwam laat tot inkeer

Ian Paisley (1926-2014)

Als leider van de Noord-Ierse unionisten lang onverzoenlijk, maar na het vredeskoord in 2008 beschouwd als verrader.

Ian Paisley in 2004 Foto AP

Een charismatische foto van dominee Ian Paisley, die vrijdag op 88-jarige leeftijd overleed, pronkte jaren prominent op het dressoir van Lisa Bothergone uit Ballymena. Voor haar en duizenden medekerkgangers van de Free Presbyterian Church in Noord-Ierland stond de man die simpelweg de Doc of Reverend heette, religieus én politiek bijna gelijk aan De Heere Zelf.

Dat veranderde toen Paisley in het voorjaar van 2008 een historische overeenkomst sloot met Sinn Feín, de politieke tak van het verboden Ierse Republikeinse leger (IRA), om samen en op gelijke voet de provincie te besturen. Uitgerekend Ian Paisley, in 1971 oprichter van Noord-Ierlands machtigste protestantse partij, de Democratic Unionist Party. Hij vertegenwoordigde de No Surrender-houding, waarbij elke poging tot toenadering tot de zich Iers voelende katholieke minderheid werd geblokkeerd. In de vredesakkoordonderhandelingen weigerde hij steevast Martin McGuinness en Gerry Adams van Sinn Feín zelfs maar de hand te schudden of rechtstreeks toe te spreken. „Ik onderhandel niet met terroristen!”

Voor de DUP-achterban werd Paisley daarmee de grote verrader. Hij hechtte in de herfst van zijn leven kennelijk meer aan het premierschap (op gelijke voet met McGuinness) in een van Londen losgemaakte provincie Noord-Ierland dan aan het ‘nooit!’ dat hij zijn kiezers nog geen jaar daarvoor had beloofd. Ineens was het één en al op schouders kloppen, liet hij zich schaterend met zijn erfvijand fotograferen en bracht hij in ‘dat paapse nest’ Dublin een officieel bezoek aan de Ierse president Mary McAleese.

Lisa Bothergone walgde ervan. Zij niet alleen. Eerst Paisleys kerkgenootschap (ruim dertig kerken) en toen zijn partij dwongen de dominee zijn functies op te geven.

Aan de zetel in het Britse Lagerhuis die Paisley sinds 1970 namens het kiesdistrict North-Antrim met de grootste meerderheid van allemaal had bekleed, hield hij tot 2010 vast. Daarna werd hij met zijn vrouw in de adelstand verheven. Als Lord Bannside en Lady Paisley traden ze toe tot het Britse Hogerhuis.

Theatrale optredens

Ian Richard Kyle Paisley was de zoon van een dominee van de onafhankelijke baptisten. Geboren in 1926, zes jaar nadat de Ierse vrijstaat was uitgeroepen en de Britten zich terugtrokken op het noordelijk deel van het Ierse eiland. Zijn geboorteplaats Armagh, bandit country, lag dicht bij de grens met de Ierland. Hier zetelde de hoogste anglicaanse prelaat.

Ian begon, in navolging van zijn vader, al jong met preken: donderpreken gebaseerd op het Oude Testament, vol woorden als righteousness en truth en voorgedragen met de raspende stem en profetische gebaren die hem als politicus kenmerkten. In 1951 stichtte hij de Free Presbyterian Church of Ulster, in 1971 de Democratic Unionist Party. De ene beweging voedde de andere en zijn invloed als politicus aan de extreem-loyalistische, extreem-protestantse en pro-Britse zijde van het politieke spectrum in Noord-Ierland groeide.

Paisley was veertig jaar afgevaardigde in het Britse Lagerhuis en tussen 1979 en 2004 ook europarlementariër. In die functie veroorzaakte hij grote opschudding door in 1988 paus Johannes Paulus II tijdens diens toespraak tot het Europees Parlement luidkeels te onderbreken met de woorden: „Ik klaag u aan als de antichrist!” Hij werd uit de zaal verwijderd en de paus vervolgde zijn toespraak.

Zulke theatrale optredens en demonstraties waren Paisleys dagelijks brood. Hij won er vrienden mee, ook onverzoenlijke vijanden. De gematigder Ulster Unionist Party van David Trimble sloeg uiteindelijk een redelijker toon aan toen eenmaal aan loyalistische zijde was doorgedrongen dat de protestante meerderheid niet ongestraft haar eeuwenlange dominantie over katholieke, pro-Ierse inwoners in de provincie kon blijven uitoefenen.

Intussen hield Paisley – tot zijn historische ommezwaai – vast aan de „rechten” van zijn loyalistische achterban. Het maakt hem medeverantwoordelijk voor de meer dan 3.500 levens die de Troubles hebben geëist.