Barsten in de eenheidsstaat

Het oude ‘verhaal’ dat de natiestaat bijeen hield, raakt sleets. Daarom komen overal regionale identiteiten op. Dat is een probleem voor Europa.

De Schotten zijn al lang een volk. Of ze ook een eigen staat vormen, blijkt volgende week. Op 18 september besluit Schotland per referendum over zelfstandigheid. Bij een ‘ja’ houdt het Verenigd Koninkrijk op te bestaan. Na de fusie van 1707, een verstandshuwelijk om de Franse koning Lodewijk XIV te weerstaan, gaan Schotland en Engeland dan opnieuw hun eigen weg.

Wat de uitslag ook wordt, regionale verlangens naar een eigen staat zijn onvermijdelijk, betoogt de Britse historica Linda Colley. „Om succesvol en welvarend te zijn, hebben staten en naties een aantrekkelijk beeld nodig van wat ze zijn”, zei Colley in een lezingenserie voor de BBC. Die ‘ingebeelde gemeenschap’ vervaagt nu; de krachten die de Britten bijeen brachten, raken uitgewerkt. Dus komen de oude identiteiten van de samenstellende delen – Schotten, Welsh, Ieren, en Engelsen – opnieuw op.

De vraag ‘Wie zijn we?’ betekende voor de Britten: wie zijn we niet? Ze horen niet bij het continent. Ze zijn niet katholiek, zoals Fransen en Spanjaarden. Ze hebben geen bloedige revoluties gehad, zoals Fransen en Russen. Ze zijn nooit door de nazi’s bezet. Sterker, ze hebben Europa van de nazi’s bevrijd.

Maar na zestig jaar vrede raakt die ‘negatieve identiteit’ uitgewerkt. Het Empire is verdwenen en het Verenigd Koninkrijk is een gewoon middelgroot Europees land geworden dat zich staande moet houden in de globalisering. „De Britten hebben geen verhaal meer dat hen samenbindt”, aldus Colley.

Ook in België, op het Iberisch schiereiland, en in Italië raken ‘nationale verhalen’ sleets. Bevolkingsgroepen eisen historische rechten op. Dat zou geen probleem hoeven zijn als al die groepen zich thuis konden voelen onder de ‘wijde paraplu van Europa’, zegt Colley.

Maar het tegendeel is het geval. De EU, volledig gebouwd op de oude natiestaten, weet zich vooralsnog geen raad met fragmentatie. Schikken de lidstaten in voor Schotland of Catalonië? Blokkeert Brussel nieuwkomers ‘van binnen’? Wat betekent een herverkaveling economisch? En moet Schotland ook in de NAVO? Er zijn geen blauwdrukken en draaiboeken. De vraag die assertieve regio’s stellen is óók deze: waar is het verhaal dat Europa bijeen houdt?

Hans Steketee