Tokio schaamt zich voor het beton

De historisch belangrijkste brug van Tokio ligt onder een gigantische snelweg. Inwoners grijpen de Spelen van 2020 aan om het architectonische gedrocht de nek om te draaien.

De befaamde Nihonbashi-brug in Tokio wordt volledig overschaduwd door een omstreden viaduct uit begin jaren '60. Foto FlickR

Buitenlandse toeristen die Japan bezoeken met het idee dat het zijn tradities koestert, zijn vaak verrast. In Tokio staan nog maar nauwelijks traditionele gebouwen. Zelfs belangrijke architectuur van de twintigste eeuw, zoals het Imperial Hotel, in de jaren twintig ontworpen door de gevierde Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright, is lang geleden gesloopt.

De historisch zo belangrijke Nihonbashi-brug heeft het overleefd, maar biedt een triest gezicht. Tijdens de aanloop naar de Olympische Spelen van 1964 begon Japan in sneltreinvaart te moderniseren. Er was onvoldoende tijd al het benodigde land op te kopen, dus bouwde de overheid de snelwegen boven de grachten. Sindsdien omringt de snelweg de meest beeldbepalende brug van het land met een oerwoud van gigantische betonnen pilaren. Het indrukwekkende uitzicht op de heilige, besneeuwde berg Fuji heeft plaats moeten maken voor beton. De gracht, eeuwenlang vol met boten en drukte, is een verlaten en sombere plek geworden.

„Nu we op de Olympische Spelen afstevenen, zal de brug herhaaldelijk gefotografeerd en gefilmd worden. Ik schaam me dood dat die beelden over de hele wereld zullen worden verspreid”, zegt Nobuo Yoshida, eigenaar van een traditioneel Japans familiebedrijf dat al eeuwenlang in de Nihonbashi-wijk is gevestigd.

Yoshida’s mening wordt gedeeld door velen. „De Nihonbashi-brug is nationaal cultureel erfgoed”, zegt Kei Hashimoto, voorzitter van Nihonbashi Renaissance, een organisatie die het gebied rond de brug nieuw leven wil inblazen. „Dat daar een snelweg boven ligt is een schande.”

Navel van Japan

De ‘Japanbrug’ oogt triviaal. Maar hij was eeuwenlang een diepe inspiratie voor de inwoners van Japan. Voordat de huidige brug werd gebouwd in 1911, lag hier een indrukwekkende, glooiende houten brug. Kunstenaars zoals de door Vincent van Gogh bewonderde Hiroshige vereeuwigden het in talloze ukiyoe-houtsneden. Altijd met de heilige berg Fuji imposant op de achtergrond. Dit is waar de wegen naar de rest van Japan begonnen. Zelfs nu worden vanaf deze brug de afstanden naar Tokio gemeten. Als inwoners van Edo, zoals Tokio vroeger heette, op reis gingen, begonnen ze hier. Het was de navel van Japan. Maar het bouwwerk ging ten gronde aan economische groei.

Hetzelfde gebeurde in het hele land. Japan offerde een groot deel van zijn natuurlijke en historische schatten op aan economische groei. De heilige berg Fuji is nu omgeven door chemische fabrieken, de eens zo fantastisch mooie Japanse kust staat vol met industrie, en het merendeel van de rivieren is omzoomd met beton.

Een onverwachte drijfveer speelde een grote rol bij het verdwijnen van traditionele Japanse cultuur. „De generatie vóór mij had een minderwaardigheidscomplex jegens Europa en de VS”, zegt Masafumi Yamasaki, hoogleraar aan de Ritsumeikan Universiteit en al tientallen jaren betrokken bij het behoud van traditionele stadsgezichten in de voormalige Japanse hoofdstad Kyoto. „Oude gebouwen werden als minderwaardig beschouwd.”

Ook is de Japanse wetgeving ontoereikend om erfgoed te beschermen, zo legt de hoogleraar uit. „De eigenaren moeten er mee akkoord gaan dat een gebouw beschermd wordt.”

Maar hoogleraar Yamasaki is positief. Jonge Japanners zijn trots op hun eigen cultuur en weten hoe oude Europese stadsgezichten beschermd worden. „We staan op een keerpunt.”

Olympische spelen

De organisatie Nihonbashi Renaissance heeft de Spelen van 2020 aangegrepen om plannen voor de sloop van de snelweg nieuw leven in te blazen. Het initiatief is onderdeel van een groter plan om de historische Nihonbashi-wijk te verfraaien, de gracht weer tot leven te brengen, en Tokio een nieuwe toeristische trekpleister te geven. De ontwerpen tonen traditionele gebouwen, nu geheel verdwenen uit de wijk. „We willen de Japanse cultuur doorgeven”, zegt Yoshida.

De plannen zijn niet nieuw. In 2006 werden onder premier Koizumi uitgebreide plannen gepubliceerd voor het slopen van de snelweg. „Er is niets besloten, maar de plannen staan nog steeds ter discussie”, zegt Yoshida.

De hoop is dat – net als in 1964 – het enthousiasme voor de Spelen de doorslag zal geven. „Alle politici zijn het erover eens dat het een goed idee is om de snelweg te verwijderen”, zegt Hashimoto, „maar de kosten vormen een grote hindernis.”

Een tweede hindernis is het bedrijf dat de snelweg runt. „We hebben geen plannen om de snelweg onder de grond te plaatsen”, zegt een woordvoerder van Metropolitan Expressway Company Limited.

De Nihonbashi-brug symboliseert in zekere zin de bezeten naoorlogse groeimanie in Japan. Als het lukt om de wijk weer mooi te maken, dan zal dat ongetwijfeld de reeds bestaande impuls versterken om vele andere plekken ook weer mooi te maken. Japan krijgt dan niet enkel zijn navel terug, maar mogelijk ook andere gedeelten van zijn aangerande landschap.