‘Phoenix’ confronteert Duitsers met verleden

Het publiek heeft altijd gelijk in Toronto. Veel favorieten wonnen later Oscars. ‘Phoenix’ van Christian Petzold zou een prijs moeten winnen. Als die er was.

Nelly Lenz (Nina Hoss) keert inPhoenix terug uit een nazi-concentratiekamp. Ze gaat op zoek naar haar echtgenoot, die haar niet herkent maar wel gebruikt om de erfenis van zijn vrouw te claimen. Foto Christian Schulz

Hollywood is naar huis. Het is opeens veel rustiger op het Toronto International Film Festival (TIFF). Nu merk je pas goed het verschil met de grote Europese festivals. Daar blijft iedereen tot de laatste dag als de prijzen worden uitgereikt. Hier is geen competitie. Alleen de wedloop van de markt.

Veel van de Amerikaanse films die hier in première gaan hebben nog geen distributeur in eigen land. Sterker nog, ze worden voorgefinancierd met geld uit Europese distributiegaranties. Dat betekent dat films als Noah Baumbachs While We Were Young (met Ben Stiller en Naomi Watts) of Top Five van komiek Chris Rock hier zijn om deals te sluiten. En als dat lukt, zijn zij winnaars.

Natuurlijk is er wel de publieksprijs die zondag bekend wordt gemaakt. Eerdere winnaars als Twelve Years a Slave, Silver Linings Playbook en Slumdog Millionaire wonnen later Oscars.

Andere films zijn al tevreden als ze genoemd worden in de Oscar-buzz: Jessica Chastain als Strindbergs Miss Julie, Julianne Moore als vroegtijdige alzheimerpatiënte in Still Alice, Reese Witherspoon op bezinningsreis door de woestijn in Wild. Ze maken alle drie een kans. Het duurt nog een half jaar, maar de populaire pers is al bezig de beeldjes te verdelen.

Sommige films hadden baat gehad bij een festival met competitie en Phoenix van Christian Petzold had zeker een prijs verdiend. Het is een van de sterkste wereldpremières van het festival. Phoenix gaat over twee weken uit in Duitsland, dus daar is de discussie al losgebarsten. Sommigen zien in Petzold een moderne Fassbinder, die op de puinhopen van het naoorlogse Duitsland een tamelijk onthutsende kijk op het heden geeft. Anderen zeggen dat de film een noodzakelijk tegenwicht is tegen de ‘verzoeningsfilms’ van de laatste jaren, zoals Der Untergang. Wel zorgt Petzolds koele stijl soms voor vragen over hoe je je er precies mee moet identificeren: psychologisch, existentieel, ethisch?

Nadat Petzold met zijn Stasi-drama Barbara in 2012 wereldwijd was doorgebroken, reist hij nu nog verder terug in de Duitse geschiedenis. Phoenix behandelt één urgente vraag: hoe Duitsland na 1945 zo snel kon vergeten wat er gebeurd was. Het is een lezing die haaks staat op de vele aandacht die er met name de laatste jaren in de Duitse film is voor het verleden. Maar Petzold heeft een punt als hij zegt dat er geen films zijn die gaan over de mensen die terugkeren uit de kampen, in tegenstelling tot de vele Engelse en Amerikaanse ‘homecoming’-films, ook over de oorlogen in Vietnam en Irak. Volgens Petzold lijdt Duitsland op dat punt aan collectieve amnesie.

Het verhaal is simpel, maar ingenieus. De uit de kampen teruggekeerde Nelly Lenz (Nina Hoss) gaat na drastische plastische chirurgie om haar gehavende gezicht te reconstrueren op zoek naar haar echtgenoot Johnny. Als ze hem eindelijk ontmoet herkent hij haar niet, maar hij vindt haar wel genoeg op zijn verdwenen echtgenote lijken om met haar te proberen haar erfenis te claimen.

Wat volgt is een perverse transformatie van een getraumatiseerde vrouw in haar vroegere zelf. Het is shockerend hoe genadeloos graag Johnny wil doen alsof Nelly nog leeft. Het mechanisme dat daaraan ten grondslag ligt is er volgens Petzold de reden van dat Duitsland deze zomer zo krampachtig politiek correct omging met nieuw antisemitisme. Het verleden komt als een spook uit de haastig wederopgebouwde wereld tevoorschijn.