Geloof jij wat je op deze foto’s ziet?

Op de fotomanifestatie Noorderlicht gaan fotografen dit jaar op zoek naar wat is én wat zou kunnen zijn. Zoals een pratende aap en een vierkante appel. Het resultaat is lichtvoetig maar toch serieus.

Het klinkt weids en jubelend, zo van: klop dat oude tafelkleed nu eens uit en verlos jezelf van je angsten over een leeglopende bankrekening, een huis dat onder water staat, de ecologische afbraak van de planeet of de gruwelijkheden van IS.

De net geopende fotomanifestatie Noorderlicht, het oudste festival voor documentaire fotografie in Nederland, staat dit jaar in het teken van An Ocean of Possibilities. Noorderlicht, dat jaarlijks rouleert tussen Groningen en Leeuwarden, zetelt dit jaar in Leeuwarden met een ode, zoals de organisatie het zo mooi omschrijft, aan „de rusteloze geesten, die de waan van de vaste grond onder hun voeten prijsgeven voor een leven gewaagd op open zee”.

Die ode is opgesplitst in een aantal subthema’s. Daarvan zijn die van Call of the Wild (in het Natuurmuseum), Rise (over de massale opstanden wereldwijd in 2013, in winkelcentrum Zaailand) en die over alternatieve leefwijzen het interessantst.

Maar ook de hoofdtentoonstelling in het Fries Museum is de moeite van het bezoeken waard. Die omvat met zo’n 350 foto’s van dertig internationale fotografen alle thema’s van An Ocean of Possibilities. Hier hangen schitterende projecten waarin het hele spectrum van documentaire fotografie aan bod komt: van documentair tot pure kunst, van rauwe fictie tot gestileerde werkelijkheid, van geëngageerd tot zelfzuchtig.

Een hoopvolle caravangemeenschap

Zo fotografeerde de Franse Cyril Marcilhacy hoe in de bossen van Fontainebleau een hoopvolle caravangemeenschap is ontstaan van 115 daklozen. Ze worden aangevoerd en in toom gehouden door de ex-biker, ex-gevangene en ex-zwerver Brann du Sennon. Beste foto is die waarop de ontzagwekkende Du Sennon in zijn legerkloffie de plaatselijke supermarkt bezoekt. Hij doet zijn bestelling bij de vleeswarenafdeling, keurig achter zijn winkelwagentje. De winkeljuffrouw bedient hem, maar met een blik die even subtiel is als veelzeggend. Het is niet alleen de toonbank die deze twee mensen van elkaar scheidt.

Het verstrijken van de tijd

De Oostenrijkse Katharina Fitz (1985) gaat vooral te werk als autonoom kunstenaar. Haar Urban Gardening Patchwork is een geconstrueerde verbeelding van de vier seizoenen in een moestuingemeenschap op het voormalige vliegveld Tempelhof in Berlijn. Haar vier grote foto’s van winter, lente, zomer en herfst zijn melancholieke mozaïeken. Daarop ontdek je van alles over verschillen, het verglijden van tijd en de noodzaak om aandacht te besteden aan wat klein en fijn is.

Na het zwaarmoediger onderwerp van vorig jaar, toen Noorderlicht ging over de wanstaltige rijkdom van roofkapitalisten en de ellendige leefomstandigheden van de have nots, is An Ocean of Possibilities lichtvoetiger maar niet minder serieus. Binnen de fotografie is het thema bovendien actueel: nu foto’s niet meer automatisch geloofwaardig zijn, zouden documentaire fotografen niet alleen meer op zoek moeten gaan naar wat is, maar ook naar wat zou kunnen zijn.

Een goed voorbeeld daarvan is Zhao Renhui (Singapore, 1983), die met haar Guide to the Flora and Fauna of the World in het Fries Museum is te zien. Haar foto’s – in zowel statig zwart-wit als verleidelijk glossy – vertellen een verhaal over natuur die door de mens is veranderd. De kleurenfoto’s van flora en fauna losgesneden van hun context zijn als de bladzijden van een goed vormgegeven aanbiedingscatalogus. Zo ‘zweeft’ op een babyroze ondergrond een prachtig vierkante, rode appel. Daarnaast hangt een sappig stuk tot ‘rundvlees’ gemodificeerd varkensvlees, een ‘onbreekbaar’ ei, een goudvis van vier kilo. Alle producten (ook de dieren) zijn genetisch gemodificeerd.

Renhuis zwart-witfoto’s roepen de meeste vragen op: een hert met in het donker oplichtende ogen is volgens de bijschriften door een Russische wetenschapper geïnjecteerd met het lichtgevende gen van een paddenstoel, om aanrijding van herten in het donker te voorkomen. Adam, de neusaap die op een tak zit te luieren, heeft volgens de fotograaf door Japanse wetenschappers het FOXP2-gen (het gen dat zorgt voor menselijke spraak) ingeplant gekregen. Adam zou daarmee de eerste sprekende aap ter wereld zijn. Moet je geloven wat je op deze documentaire foto’s ziet, of beter van niet? Adam heeft vooralsnog het wereldnieuws niet bereikt en de vierkante appel is nog niet in de schappen verschenen.