We leven in de meest vreedzame periode

Bas Heijne noemde het zaterdag de zomer van de haat. En ja, wie de media van de afgelopen maanden bekijkt, zeker na de invasie van de Krim, oplaaiend geweld in Syrië en Irak, het neerschieten van de MH17, de onthoofdingen van journalisten en de nauwelijks verhulde zwakte van de NAVO, kan niet anders concluderen. We leven in een tijd waarin haat en gewelddadige impulsen de overhand lijken te hebben. Met enig historisch besef valt dat gevoel wat te relativeren: waren de gebeurtenissen van 9/11 en daaropvolgende aanslagen, de invasie van Irak, de oorlog in Afghanistan en de daaruit voortvloeiende chaos niet evenzeer een tijd van haat? Om te zwijgen over de financiële crisis en het gedrag van een aantal grootschalige oplichters? Leven wij niet al meer dan een decennium in een tijd die tot weinig optimisme stemt? Bovendien, ook die meer dan halve eeuw na het einde van de Tweede Wereldoorlog is niet alleen een tijdperk van groeiende welvaart geweest. Misschien heeft onze Eurocentrische naïviteit ons belet het volle gewicht van de Koude Oorlog of de neo-koloniale conflicten te beseffen. Haat en pessimisme ten spijt, als eenvoudige Nederlandse burger leef je voort. Je doet je werk, begiet de plantjes, gaat naar de film en op vakantie, spreekt af met vrienden en familie, je hebt lief, je maakt ruzie, bereidt een maaltijd, bezoekt de dokter en hoopt dat het morgen weer mooi weer is. Woedt daarbuiten een grote storm, binnen is het redelijk behaaglijk, de grote gebeurtenissen in de wereld raken slechts zelden direct je bestaan.

Dat burgers in een welvarend land, ondanks alle crises elders, zo rustig door kunnen leven, dat er geen voedseltekorten ontstaan, veiligheid gegarandeerd is, sterker nog, de welvaart en de technologie in de vorm van mobiele apparaten onverdroten groeien (misschien iets langzamer maar toch), heeft alles te maken met het feit dat openbaar bestuur, democratie en markt sterke instituties zijn. Ze beschermen ons niet tegen individuele uitbarstingen van haat, want geen enkel democratisch systeem, hoe goed zijn inlichtingen- en veiligheidsdiensten ook zijn, kan aanslagen voorkomen, maar wel tegen de ontwrichting die chronisch pessimisme kan veroorzaken. In de media hebben doemdenkers nu definitief de overhand. Zij schotelen ons allemaal variaties op hetzelfde thema voor: klimaatverandering, toenemende oorlogen en economische neergang zullen onstuitbare vluchtelingenstromen veroorzaken die Europa onder de voet zullen lopen. Xenofobie regeert, het sociale systeem stort ineen, en daarbij de democratie, want alleen een vorm van dictatuur (in mildere versies: een elitaire meritocratie) zal nog iets kunnen redden.

Ik betwijfel dat we de eerste acte van een Griekse tragedie beleven, waarin conflicten onoplosbaar zijn en de mens uiteindelijk ten onder gaat, ondanks al zijn goede bedoelingen. Wij zijn geen speelbal van wispelturige goden! Wij zijn ook niet onschuldig, want alles wat ons vandaag belaagt, is van menselijke makelij. Met de helden uit de klassieke Griekse tragedies hebben wij echter onze individuele onmacht gemeen, ons gebrek aan overzicht en daarmee een gevoel van uitzichtloosheid. Ons relatief rustige dagelijkse leven, en de geschiedenis sinds de Verlichting – althans in bijna alle OESO-landen – bewijst dat haat geen permanente staat van zijn is, dat het allergrootste deel van de mensen geen monsters zijn, noch dat de meerderheid van de regeringsleiders van de 193 lidstaten van de VN van plan zijn een vernietigende oorlog te lanceren, IS en extremisten ten spijt. Zoals Steven Pinker een paar jaar geleden aantoonde, we leven in de meest vredige periode die de menselijke soort ooit heeft gekend. Ons grootste gevaar nu is zelfzuchtig pessimisme dat anderen buitensluit.