Boos op Poetin? Die komt echt niet naar je luisteren

Hoogleraar Jos de Keijser

Collectieve aandacht helpt de nabestaanden van de crash. „Wraakgevoelens zijn niet goed voor de verwerking.”

Nabestaanden van slachtoffers van de vliegramp in Oekraïne moeten het verlies van hun dierbare verwerken. Helpt het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid daarbij? Kun je beter rouwen als je oorzaak en toedracht kent?

Dat hangt ervan af, stelt Jos de Keijser, klinisch psycholoog, psychotherapeut en hoogleraar complexe rouw in Groningen. „Er zijn verschillende stijlen in het verwerken. Sommige mensen willen alles weten. Ze hebben de feiten nodig om een logische ordening te maken. Ze gaan naar de plek des onheils. Gaan na hoe en wat er met het stoffelijk overschot is gebeurd. Anderen redeneren: daar ga ik me niet mee bezighouden, dat is geweest, ik probeer het los te laten.”

Dat laatste is wellicht beter?

„Tja. Als een dierbare overlijdt, grijp je terug op automatismen in jezelf. Zo ben je nu eenmaal. Er zijn mensen die tijdens hun vakantie in de auto stappen en denken: ik zie wel waar we uitkomen. Andere mensen plannen hun vakantie ver tevoren. Ze hebben bij een overlijden alle details nodig om te kunnen verwerken. Dat is een dure, moeilijke weg. Mensen die daarin vastlopen, moeten leren los te laten.”

Weten wat er is gebeurd, is niet per definitie goed voor de verwerking?

„Voor de verwerking van deze ramp maakt de precieze oorzaak niet zo veel uit. Deze ramp had iedereen kunnen overkomen. Maar er zijn mensen die – irrationeel – toch zichzelf de schuld ervan geven. Schuld is een middel om controle te krijgen.”

Hoe beoordeelt u dit rapport?

„De uitleg erbij was helder, de nabestaanden worden serieus genomen. Het onderzoek op de plaats van de ramp gaat door. Dat premier Rutte zegt dat „de onderste steen boven komt” biedt nabestaanden steun. Verder wordt steeds de verbinding gemaakt met slachtoffers en nabestaanden in Australië en Maleisië. Dat helpt bij het collectieve gevoel van missen. Anderzijds gaan dit soort onderzoeken veel te traag voor nabestaanden, maar daar kunnen de Nederlandse autoriteiten niet veel aan doen.”

In welke categorie valt deze crash?

„Het lijkt nog het meest op de aanslagen van 9/11: veel mensen omgekomen, een collectieve vijand. Je hebt iets om boos op te worden. Poetin of de Oekraïners. Er is ook veel aandacht voor de ramp. Pas na een tijdje vorm je een eigen beeld. Op welke stoel zat hij of zij? Waar werd het toestel als eerste geraakt? Dan gaat de rouw lijken op rouw na moord.”

Helpt de collectieve aandacht?

„Zeker. Dat blijkt uit onderzoek naar bommen in bussen in Israël en naar de aanslagen van 9/11. Nederland doet het wat dat betreft goed. Zorgvuldige herdenkingsbijeenkomsten geven je een duwtje in de goede richting. Het is ook belangrijk dat nabestaanden niet verplicht worden aan herdenkingen mee te doen. Na een tijdje moet je vooral zelf rouwen.”

Rouw na deze crash lijkt dus op rouw na moord. Wat betekent dat?

„Mensen maken hun eigen film van wat er is gebeurd. De beelden die mensen in hun hoofd maken zijn vaak veel gruwelijker dan de werkelijkheid. Daarom is het belangrijk dat er goede informatie wordt gegeven, bijvoorbeeld dat de mensen in het vliegtuig door zuurstofgebrek waarschijnlijk al heel snel zijn overleden.”

Is het schadelijk om schokkende beelden te zien?

„Het is goed dat media in het begin niet alles in detail hebben laten zien, en dat je daardoor bijvoorbeeld iemand zou kunnen identificeren. Daar kom je op een diep gevoel van schaamte – dat jouw man of vrouw daar zo ligt. Maar dat nabestaanden later op internet filmpjes gaan bekijken met gedetailleerde beelden kan ook. Sommigen willen het zien, anderen juist niet.”

Heb je als nabestaande wraakgevoelens, behoefte te straffen?

„Hoe meer wraakgevoelens, hoe meer je wilt dat de dader wordt gestraft. De straf valt dan vaak tegen. Aan wraakbehoefte kan nooit worden voldaan. Wat je vaak hoort, is dat mensen zeggen: ik zit er mijn hele leven mee, en de dader komt na een paar jaar weer vrij.”

Wraak hindert de rouw?

„Wraak is de meest ingewikkelde emotie. Je kunt wraak niet zomaar uitschakelen. Maar wraakgevoelens zijn niet goed voor de verwerking. Wie die heeft, is meer met anderen bezig dan met zichzelf. Je kunt wel boos zijn op Poetin, maar die komt echt niet naar jou luisteren en dat frustreert weer.”

Nog een goede tip?

„Haal de dader uit je hoofd.”

Hoe?

„Het is heel moeilijk, maar leef vooral je eigen leven. Leef in het hier en nu. Zo leer je de dader los te laten. Daar zijn therapieën voor.”