Wraak valt altijd tegen

Vandaag presenteert de Onderzoeksraad voor Veiligheid de eerste resultaten over de ramp met de MH17. Wie deed het? En maakt dat wat uit voor de rouwenden? Informatie kan helpen, maar beter nog is het helemaal niet meer aan de dader te denken.

Nabestaanden van de vliegramp in Oekraïne moeten het verlies van hun dierbare verwerken. Helpt de publicatie van het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid daarbij? Kun je beter rouwen als je oorzaak en toedracht kent?

Dat hangt ervan af, stelt Jos de Keijser, klinisch psycholoog, psychotherapeut en hoogleraar complexe rouw aan de Rijksuniversiteit Groningen. „Er zijn verschillende stijlen in het verwerken. Sommige mensen willen alles weten. Ze hebben de feiten nodig om een logische ordening te maken. Ze gaan naar de plek des onheils. Gaan na hoe en wat er met het stoffelijk overschot is gebeurd. Anderen redeneren: ‘Daar ga ik me niet mee bezig houden, dat is geweest, ik probeer het los te laten’.”

Is dat laatste beter?

„Tja. Als een dierbare overlijdt, grijp je terug op automatismen in jezelf. Zo ben je nu eenmaal. Er zijn mensen die tijdens hun vakantie in de auto stappen en denken: ik zie wel waar we uitkomen. Andere mensen plannen hun vakantie ver van tevoren. Hun ‘locus of control’, zoals wij zeggen, is intern en niet extern. Ze hebben alle details nodig om de dood te kunnen verwerken. Dat is een dure, moeilijke weg. Mensen die daarin vastlopen, moeten leren los te laten. Bijvoorbeeld door mindfulness.”

Weten wat er is gebeurd, is niet per definitie goed voor de verwerking?

„Voor de verwerking van deze ramp maakt de precieze oorzaak niet zoveel uit. Deze ramp had iedereen kunnen overkomen. Je bent er als nabestaande niet schuldig aan. Er zijn mensen die irrationeel toch zichzelf de schuld ervan geven. Schuld is een middel om controle te krijgen.”

In welke categorie valt deze crash?

„Het lijkt nog het meest op de aanslagen van 9/11. Er zijn veel mensen omgekomen. Er is ook een collectieve vijand. Je hebt iets om boos op te worden. Poetin of de Oekraïners. Er is ook veel aandacht voor de ramp. Pas na een tijdje vorm je een eigen beeld. Op welke stoel zat hij of zij? Waar werd het toestel als eerste geraakt? Dan gaat de rouw lijken op rouw na moord.”

Helpt de collectieve aandacht?

„Die helpt zeker. Dat blijkt uit onderzoek naar bommen in bussen in Israël en naar de aanslagen van 9/11. Nederland doet het wat dat betreft goed. Zorgvuldige herdenkingsbijeenkomsten geven je een duwtje in de goede richting. Het is ook belangrijk dat nabestaanden niet verplicht worden aan herdenkingen mee te doen. De ene familie wil er wel graag aan meedoen, de andere wil rust. En ja, na een tijdje moet je vooral zelf rouwen.”

Rouw na deze crash lijkt dus op rouw na moord. Wat betekent dat?

„Mensen maken hun eigen film van wat er is gebeurd. De beelden die mensen in hun hoofd maken, zoals van een horloge aan een afgerukte arm, zijn vaak veel gruwelijker dan de werkelijkheid. Daarom is het belangrijk dat er goede informatie wordt gegeven, bijvoorbeeld dat de mensen in het vliegtuig door zuurstofgebrek waarschijnlijk al heel snel zijn overleden.”

Is het schadelijk om schokkende beelden te zien?

„Het is goed dat media in het begin niet alles in detail hebben laten zien, en dat je daardoor bijvoorbeeld iemand zou kunnen identificeren. Daar kom je op een diep gevoel van schaamte, dat jouw man of vrouw daar zo ligt. Maar dat nabestaanden later op internet filmpjes gaan bekijken met gedetailleerde beelden kan ook.

Sommigen willen het zien, anderen juist weer niet.”

Heb je als nabestaande bij zo’n ramp wraakgevoelens? De behoefte om te straffen?

„Hoe meer wraakgevoelens, hoe meer je wilt dat de dader wordt gestraft. De straf valt dan vaak tegen. Aan wraakbehoefte kan nooit worden voldaan.”

Wraak hindert de rouw?

„Wraakgevoelens zijn niet goed voor de verwerking. Je kunt wel boos zijn op Poetin, maar die komt echt niet naar jou luisteren en dat frustreert weer.”

Maar je kunt er misschien niks aan doen dat je wraak voelt.

„Inderdaad. Wraak is de meest ingewikkelde emotie. Je kunt wraak niet zomaar uitschakelen.”

Nog een goede tip?

„Haal de dader uit je hoofd.”

Hoe?

„Het is heel moeilijk, maar leef vooral je eigen leven. Leef in het hier en nu. Zo leer je de dader los te laten. Daar zijn therapieën voor.”