Tien magistraten zoeken de daders

Nederland heeft het voortouw bij het strafrechtelijk onderzoek naar het neerhalen van MH17. Het wordt een zaak van lange adem.

Geen mogelijkheid moet onbenut blijven om de daders van het neerhalen van Malaysia Airlines-vlucht MH17 in Nederland voor de strafrechter te brengen. Terwijl Nederland nog bezig was de eerste gruwelijke beelden te verwerken van de aanslag op een burgervliegtuig op 17 juli, waarbij 298 mensen het leven lieten, besloot de top van het Openbaar Ministerie meteen tot een oriënterend onderzoek naar de daders. Twee dagen na de ramp zat officier van justitie Thijs Berger van de afdeling internationale misdrijven van het landelijk parket uit Rotterdam in Kiev te vergaderen met zijn Oekraïense collega’s over samenwerking in het onderzoek. Hij zit er, na een korte onderbreking, nu nog.

In Nederland is sinds 2003 de Wet internationale misdrijven van kracht. Die stelt het OM in staat iedereen, ook buiten Nederland, te vervolgen die zich schuldig maakt aan een oorlogsmisdrijf tegen een Nederlander. In de MH17-zaak zijn de verdenkingen snel geformuleerd. Het gaat om moord, oorlogsmisdaden en het opzettelijk laten neerstorten van een vliegtuig.

Inmiddels, ruim zes weken later, draait het grootste strafrechtelijk onderzoek uit de geschiedenis – volgens het OM – op volle toeren. Tientallen politieagenten en tien magistraten zijn namens Nederland ingeschakeld bij het onderzoek naar bewijsmateriaal en het traceren van verdachten. Namens het OM zijn bij de zaak officieren van justitie betrokken die deskundig zijn op het terrein van terrorismebestrijding, internationale samenwerking, slachtofferzorg en forensisch onderzoek. Thijs Berger is de zogeheten zaaksofficier van justitie. De top van het OM wordt iedere woensdagochtend in Rotterdam bijgepraat over de vorderingen in het onderzoek.

Door het snelle reageren van het Nederlandse opsporingsapparaat hebben alle landen die op de een of andere manier betrokken zijn bij deze ramp er vrijwel meteen mee ingestemd dat Nederland in principe het voortouw neemt bij de berechting. Dat is niet geheel onlogisch, aangezien tweederde van alle slachtoffers de Nederlandse nationaliteit heeft. Maar Oekraïne, waar de plaats delict ligt, en zeker Maleisië, hebben ook rechtsmacht. Het gaat juridisch gezien om een aanslag op Maleisisch territorium – het vliegtuig.

Afgelopen zaterdag zei de Maleisische premier Najib Razak – op een persconferentie in aanwezigheid van zijn Australische collega Tony Abbott – dat hij snel weer agenten naar de rampplek in Oekraïne wil sturen voor verdere bewijsgaring. Volgens hem is dit nodig in het strafonderzoek naar de verantwoordelijken voor deze „gruwelijke misdaad”.

Een maand geleden heeft Nederland met Australië, Oekraïne en België een zogeheten Joint Investigation Team ingesteld om samen onderzoek te doen naar het neerhalen van MH17. De oprichting van het team vloeit voort uit resolutie 2.166 van de Veiligheidsraad, waarin landen worden opgeroepen tot samenwerking en ook om ongehinderde toegang tot de rampplek wordt gevraagd.

In het onderzoek ligt het accent nu op het verzamelen van getuigenverklaringen en forensisch onderzoek. Het is onduidelijk of er al mogelijke daders in beeld komen. Bij het onderzoek wordt de grootst mogelijke discretie betracht. Vooral de berechting van verdachten zal een enorme opgave zijn. Stel dat Russen op de raketknop duwden, hoe krijg je die dan in een Haagse beklaagdenbank? Er zijn al berichten over rebellenleiders in Oekraïne die plotseling in het oorlogsgebied van hun functie zijn ontheven en nu vermoedelijk in Rusland verblijven.

Het Nederlandse OM houdt er ook rekening mee dat er uiteindelijk bij de Haagse rechtbank verdachten bij verstek worden berecht. „Ook zo’n rechtszaak kan zin hebben”, zegt een bij het onderzoek betrokken bron. „In een strafproces worden feiten duidelijk gemaakt en dat kan hoe dan ook goed zijn voor de nabestaanden van de slachtoffers.”

Nederland rekent erop dat de strafzaak er een van lange adem wordt. De vergelijking met de Lockerbie-aanslag wordt veel gemaakt. Door gebruikmaking van een semtexbom ontplofte in 1988 een toestel van Pan Am boven het Schotse plaatsje Lockerbie: 259 mensen kwamen om het leven. Drie jaar later werden twee Libiërs aangemerkt als verdachten. Na jaren van diplomatieke druk werden de verdachten uiteindelijk uitgeleverd voor berechting op neutraal terrein. In Nederland. Ruim twaalf jaar na de aanslag werd een verdachte veroordeeld tot levenslang. Het Nederlandse OM hoopt dat de MH17-zaak strafrechtelijk sneller kan worden afgewikkeld.