Rusland krijgt nog een laatste kans

Europa dreigt de toegang van Russische bedrijven tot de kapitaalmarkt te beperken. Rusland bereidt tegenmaatregelen voor. Maar voorlopig blijft het bij dreigen.

Was het een aarzeling of toch gewoon vernuftige politiek, Slim toegepaste soft power, zoals dat heet? Gisteravond meldde EU-voorzitter Herman Van Rompuy dat de Europese Unie het eens is geworden over nieuwe sancties tegen Rusland. Maar die sancties worden pas over een paar dagen van kracht. Sterker, het kan zelfs dat ze dat helemaal niet worden. De EU zei gisteren namelijk bereid te zijn om „deels of in het geheel af te zien van sancties, afhankelijk van de situatie aan de grond”, aldus Van Rompuy in een verklaring.

Dat was een heel andere uitkomst dan een week geleden nog werd verwacht, ook door EU-bewindslieden zelf. Toen leek het er sterk op dat de EU per vandaag nieuwe sancties zou hebben ingevoerd tegen de Russen. Zonder uitstel of ontsnappingsclausules. Alles was daarop gericht. Durfde de EU opnieuw geen vuist maken, zoals haar wel vaker wordt verweten?

Wie het besluit van gisteren goed bestudeert, moet concluderen dat dat laatste niet het geval is. Met het besluit, waarover vorige week vrijdag al een principeakkoord was bereikt door EU-afgezanten, toont de EU juist opnieuw haar bereidheid om Rusland aan te pakken voor diens „destabiliserende acties” in het oosten van Oekraïne. Ook als dat de EU zelf pijn doet.

Want volgens de verklaring komen er nieuwe sancties. Alleen als Rusland zich wezenlijk anders opstelt in het conflict, is er nog een kans dat die worden afgeblazen. EU-leiders beseffen zelf ook dat een noemenswaardige ‘gedragsverandering’ van de Russen, zoals dat in sanctiejargon heet, niet waarschijnlijk is. Ze hebben zich dus reeds bereid getoond om de ingrijpende stap van nieuwe sancties te zetten.

Kans geven

Daar komt bij dat de EU-leiders niet alleen willen zien dat het vorige week gesloten staakt-het-vurenakkoord stand houdt, maar ook dat Rusland overgaat tot verdere deëscalerende stappen, zoals het terugtrekken van zijn troepen uit Oekraïne. Pas dan worden de nieuwe sancties eventueel afgeblazen. Ook dat is een stap die (lang) op zich kan laten wachten. Wat inhoudt dat nieuwe sancties de meest voor de hand liggende weg zijn.

Wat de EU-leiders dus vooral lijken willen te doen, is Rusland nog een kans geven. Dat is niet verrassend. Na het staakt-het-vurenbestand van eind vorige week klonken er al vrij snel geluiden in Brussel dat het diplomatiek niet gepast was om die meteen te beantwoorden met nieuwe sancties.

Bovendien moest het bestand een kans krijgen. De EU wilde president Poetin ook niet de gelegenheid geven om thuis tegen zijn bevolking te kunnen zeggen: kijk, dit is hoe verraderlijk de EU is. Ik doe een concessie, en zij komen met sancties. De EU is een onbetrouwbare partner.

Vrees voor escalatie

Tegelijkertijd groeit ook binnen de EU langzaam maar zeker het verzet tegen de sancties tegen Rusland, wat de eensgezindheid ondermijnt. Bij vrijwel alle lidstaten leeft de vrees dat er niet te snel geëscaleerd moeten worden met economische sancties. Want als dat instrument is uitgeput, resteert nog slechts één pressiemiddel: gewapend conflict. Dat is iets wat de EU-landen te allen tijde willen vermijden.

Daarnaast speelt dat de sancties – en de Russische tegenmaatregelen – sommige EU-landen inmiddels ook flink beginnen te bijten. Met name landen als Finland (dat veel goederen naar Rusland exporteert), Tsjechië en Slowakije (onder meer zeer afhankelijk van Russische energie) ondervinden veel hinder van de maatregelen.

Finland zou het verzet tegen de nieuwe sancties dan ook hebben aangevoerd. Eind augustus publiceerde de Finse regering nog een onderzoek waarin werd geconcludeerd dat de bestaande EU-sancties tegen Rusland dat land „nauwelijks” raakten. Kortom: dat ze zinloos waren.

Vooralsnog is de officiële lijn van de EU niettemin dat de pijn eerlijk onder de lidstaten verdeeld wordt. En dat Rusland bovendien meer te lijden heeft van het uitdijende handelsconflict – de Russische premier Dmitri Medvedev dreigde gisteren met nieuwe tegensancties, waaronder het invoeren van een vliegverbod voor Europese vliegmaatschappijen boven Russisch grondgebied – dan Europa.

Stevige maatregelen

Vast staat dat het nieuwe pakket sancties Rusland in ieder geval nog meer pijn zal doen dan de huidige maatregelen. De details van de sancties zijn nog niet bekend, dat gebeurt binnen enkele dagen. Maar anonieme EU-diplomaten hebben al wel een tipje van de sluier opgelicht. Er zitten stevige maatregelen tussen.

Aan de zwarte lijst met mensen voor wie een inreisverbod voor de EU geldt en wier tegoeden in de EU zijn bevroren, worden opnieuw 24 personen toegevoegd. Daarnaast komt er waarschijnlijk een verbod op het verstrekken van zogeheten syndicated loans door Europese instellingen aan Russische banken en enkele bedrijven. Het is al onmogelijk gemaakt voor Russische banken om geld op te halen op Europese kapitaalmarkten (via aandelen en obligaties). Maar via syndicated loans (leningen van grote institutionele beleggers zoals pensioenfondsen, gebundeld door een bank) halen Russische banken veel meer geld op.

Als die maatregel er komt wordt de economie pas echt afgeknepen. Wellicht dat EU-leiders hopen dat dat een extra aanmoediging is voor president Poetin om te doen wat de EU van de Russische leider verlangt.