Mammoettaak: Irak bijeenhouden

Haider al-Abadi moet het verscheurde Irak verenigen te midden van de terreur van IS.

De nieuwe premier Haider al-Abadi staat voor een mammoettaak: Irak verenigen na de catastrofale invasie van de Islamitische Staat afgelopen zomer.

Abadi moet zijn machtsbeluste voorganger Nouri al-Maliki doen vergeten, die met zijn autoritaire optreden de Koerden van zich heeft vervreemd en de sunnitische opstand heeft aangewakkerd. Waarschijnlijk krijgt hij de laatste kans om de totale desintegratie van Irak te voorkomen.

Is Abadi tegen deze taak opgewassen? En is zijn regering, die gisteravond door het parlement werd goedgekeurd, inclusief genoeg om te zorgen dat de sunnieten samen met regering gaan vechten tegen Islamitische Staat, en te voorkomen dat de Koerden hun eigen staat uitroepen.

Abadi’s grootste voordeel is dat hij niet de gehate Maliki is, al lijkt hij op het eerste gezicht veel op zijn voorganger. Beiden zijn naar voren zijn geschoven door de Verenigde Staten, komen uit de fundamentalistische shi’itische partij Dawa, hebben decennialang in ballingschap geleefd en hadden bij hun aantreden nauwelijks een publiek profiel of bestuurlijke ervaring.

Er zijn wel een aantal belangrijke verschillen, waardoor de VS hopen dat Abadi een betere premier zal zijn. Maliki leefde in jaren tachtig en negentig in ballingschap in Syrië en Iran, waar hij zich bezighield met clandestiene militaire operaties tegen de Iraakse leider Saddam Hussein. Maliki wantrouwde het ‘imperialistische Westen’ en sprak geen woord Engels.

Abadi daarentegen heeft sinds zijn tienerjaren in Londen gewoond, waar hij goed Engels leerde spreken en een succesvolle zakenman werd. Hij maakte carrière binnen de politieke tak van de Dawa-partij, stelde petities op en liep mee in betogingen tegen Saddam Hussein.

Autoritaire persoonlijkheid

„Abadi begrijpt en sympathiseert met het Westen op een manier die Maliki nooit kon”, zei een bron dichtbij de familie Abadi tegen de nieuwswebsite Now. Diplomaten en anderen die hem kennen zeggen dat hij geen autoritaire persoonlijkheid heeft, zoals Maliki, maar juist geneigd is te luisteren en naar compromissen te zoeken.

Maar die flexibiliteit heeft ook een keerzijde. „Abadi is in de verste verte niet zo taai als Maliki en zal niet in staat zijn, als hij dat al zou willen, om de shi’itische milities aan banden te leggen of machtige ministers te controleren”, zei de bron.

Dat bleek gisteren meteen bij de presentatie van de regering. Abadi waarschuwde dat „iedere gewapende groep buiten de autoriteit van de regering verboden is”. Maar dit bleek geen verwijzing naar de shi’itische milities, die massaal vrijwilligers hebben gemobiliseerd om te vechten tegen IS. Hij prees juist de vrijwilligers, die onder sunnieten zeer omstreden zijn. Politieke en tribale leiders beschuldigen de milities ervan sunnieten te vermoorden.

Eind vorige maand nog blies een zelfmoordterrorist zich op in een sunnitische moskee in het dorpje Imam Wais, waarna shi’itische militieleden het vuur openden op de gelovigen. Er vielen zeker 68 doden.

Ook de regering die Abadi presenteerde heeft de sunnieten niet gerust kunnen stellen. De 24 ministeries waarover gisteren werd gestemd, zullen grotendeels worden geleid door mensen die ook in de regeringen van Maliki zaten. De posten zijn weliswaar verdeeld over de shi’itische meerderheid, de sunnieten en de Koerden, maar dit was bij de vorige regering ook zo.

Abadi benoemde drie vicepremiers die ook netjes over de groepen zijn verdeeld: Hoshyar Zebari, de voormalige Koerdische minister van Buitenlandse Zaken; Saleh al-Mutlak, een seculiere sunniet die dezelfde functie vervulde in de vorige regering; en Baha Arraji, een voormalige parlementariër. Hij presenteerde ook drie vicepresidenten, onder wie Maliki, een benoeming waar sunnieten niet blij mee zullen zijn.

Wellicht dat Abadi zijn machtige rivalen binnenboord houdt, om te voorkomen dat ze zijn regering van buitenaf ondermijnen.

Wat ook argwaan wekt is dat Binnenlandse Zaken en Defensie nog niet zijn ingevuld. Die vallen nu onder de premier, zoals ook het geval was onder de autoritaire Maliki. Het zal bij de vrees wekken dat Abadi ook meer macht naar zich toe wil trekken. Maar de premier heeft beloofd dat hij de posten binnen een week vult.

„We hoopten dat er een technocratische regering zou komen, waarnaar we zouden luisteren. Dit is niet gebeurd”, zei de sunnitische sjeik Mohammad al-Bajari, wiens strijders zich in Fallujah hebben aangesloten bij IS, tegen The New York Times. „Dit besluit neemt ons mee naar de wildernis.”

Andere sunnieten reageren sceptisch en wachten af de volgende stappen van de regering zullen zijn. Ze willen dat de duizenden sunnieten, die door Maliki zonder duidelijke aanklacht zijn opgepakt, worden vrijgelaten. Ook willen ze dat Irak een federale staat wordt, met grote autonomie voor het sunnitische, shi’itische en Koerdische deel. En ze willen sunnitische strijders training en wapens krijgen en onderdeel worden van het reguliere Iraakse leger.

De Koerdische regering reageerde voorzichtig positief op de regering van Abadi, maar stelde wel meteen voorwaarden. De Koerden willen geld en wapens voor hun peshmerga’s; een akkoord over de betwiste gebieden, waaronder de oliestad Kirkuk die de Koerden hebben ingenomen na de opmars van IS; en een oplossing van de olieruzie, waaronder het recht om olie te exporteren vanuit Koerdistan. In het verleden had Abadi felle kritiek op deze eisen.