NAVO hervindt bestaansrecht

Wakker geschud door de oorlog in Oekraïne staat de NAVO weer in de Europese modder.

Werd ‘Wales’ de historische top waar Europese regeringsleiders de directe bedreiging van hun continent onder ogen zouden zien? NAVO-baas Rasmussen wenste het vurig. „We staan op een keerpunt,” zei hij bij aanvang. „Rusland valt aan de Europese oostgrens Oekraïne aan”, herhaalde hij gisteren, ter afsluiting van het tweedaagse topberaad waar de Oekraïnecrisis als ‘alarmbel’ de leiders geen moment rust gunde.

Twee dagen werd er koortsachtig overlegd. Plenair, bilateraal en in geheime onderonsjes. In conferentiezalen en – verscholen voor de camera’s – op het gras van de Celtic Manor Golf Course waar de top zich afspeelde.

Het werd een zoektocht naar een antwoord op de acute crisis in Oekraïne, en datzelfde antwoord moest tegelijk de vraag naar het bestaansrecht van de NAVO overbodig maken.

Het resultaat is – de traditioneel trage besluitvorming van het 28 leden tellende bondgenootschap in acht genomen – verrassend: in twee dagen werd een akkoord bereikt over een nieuwe vorm van troepenopbouw aan Europa’s oostgrens met Rusland. Een ‘readiness action plan’? Een reactiemacht? Flitsmacht? De naamgeving ligt gevoelig, gezien afspraken uit 1997 met Rusland dat NAVO in Oost-Europa geen strijdkrachten stationeert.

De beste omschrijving is eigenlijk crisismanagement: in 48 uur moeten minimaal duizend manschappen gevechtsklaar staan op de plaats waar het nodig is. Na vijf dagen moeten vierduizend soldaten klaar staan. „We gaan het doen op basis van de geldende regels”, verzekerde Rasmussen. „Ook al veegt Rusland zélf de vloer aan met alle fundamentele principes”, voegde hij er laatdunkende aan toe.

Op zijn laatste optreden – Rasmussen draagt het NAVO-leiderschap nu over aan de Noor Jens Stoltenberg – toonde hij zich opgelucht. Vooral de Baltische landen kregen grotendeels waar ze op gehoopt hadden, namelijk de verzekering van alle bondgenoten dat ze artikel 5 uit het NAVO-statuut serieus nemen: een aanval op één van ons is een aanval op ons allen.

Tegelijk staat de reactiemacht symbool voor de noodzakelijke koerswijziging. Wakker geschud door de oorlog in Oekraïne en Poetins interventie moet de NAVO zich weer gaan richten op de zelfverdediging van het eigen grondgebied. Het liefst dus met snellere, flexibele inzetbaarheid.

„We zijn weer thuis”, omschreef een hoge NAVO-diplomaat het. Terug, met beide voeten in de Europese modder. En dat werd tijd, zei de Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Linas Linkevicius op het terras van het golfclubhuis. „Iemand als Poetin moet je vrezen wegens zijn onvoorspelbare en irrationele besluiten. Dat veel Europeanen daar lange tijd laconiek over deden, heeft me verbaasd. Maar na deze top voel ik me weer verzekerd.”

Het gaat in Oekraïne over ons allemaal, voegde hij eraan toe. „We moeten die les leren en samen sterk staan voor onze waarden.”

Voor Polen is de reactiemacht minder dan waar ze op gehoopt hadden, liet de Poolse president Bronislaw Komorowski geïrriteerd weten. „Zijn wij Polen wellicht te min om er ook echte permanente bases te plaatsen, waar de oude NAVO-landen in het verleden wél op konden rekenen?”, luidde zijn retorische vraag.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel wilde volgens het weekblad Der Spiegel nadrukkelijk „vasthouden” aan de afspraken met Rusland om geen NAVO-troepen in Oost-Europa te stationeren. Ook al heeft Rusland van zijn kant die afspraken geschonden, ze vormen volgens Merkel een belangrijk element van de Europese veiligheidsstructuur. „Wij respecteren dat”, zei ze.

Een etmaal na zijn uitspraak mocht Komorowski wel trots meedelen dat in 2016 de volgende NAVO-top plaatsvindt in de hoofdstad van zijn land – in Warschau dus, naamgever van het vroegere Warschaupact, destijds het antwoord van de Sovjet-Unie op de NAVO. Een plagerige provocatie richting Poetin?

„Als er iemand al een tijd bezig is met provoceren, dan is het Poetin en niet de NAVO,” zei de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans. „Alle landen beseffen nu eensgezind dat bedreigingen, waarvan we dachten dat ze verleden tijd waren, terug zijn. Bedreigingen die een modern antwoord verdienen.” Een andere grote verdienste van de top in Wales noemde Timmermans de toezegging van bondgenoten om hun defensieuitgaven te verhogen. „Een cruciale trendbreuk.”

Maar NAVO-analist Jan Techau van denktank Carnegie vindt de geldkwestie juist de grote kater van Wales. De Verenigde Staten willen af van de situatie dat zij grotendeels opdraaien voor het NAVO-budget. „Maar de meeste landen komen niet eens hun verplichting na om ten minste 2 procent van het bruto binnenlands product aan defensie uit te geven” aldus Techau. „President Obama heeft op deze top alleen maar intentieverklaringen gehoord – ‘we gaan er aan werken, geef ons nog tien jaar’. Maar daar koopt Obama niks voor.”

Nieuwe ambities en noodzakelijke modernisering, terwijl het geld langzaam opraakt – geen gemakkelijke erfenis die Rasmussen achterlaat voor zijn opvolger Stoltenberg. „Maar de erfenis is wél een bondgenootschap dat zich heeft hervonden,” zegt Techau.

De operationele out of area-aanpak buíten NAVO’s gebied blijft. „En daarnaast gaat de NAVO zich weer, traditioneel, richten op de bescherming van het grondgebied van de NAVO-landen zelf. Een enorme uitdaging.”

Was ‘Wales’ een zoektocht, dan was die ‘geslaagd’, vindt Techau. Nu alleen nog op zoek naar geld.