Krant moet zeggen, maar ook laten zien dat hij gelijk heeft

Hoe moet de krant zich verdedigen tegen onheuse kritiek? NRC Handelsblad publiceerde een reeks onthullingen over de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa). Onder meer dat NZa-bestuurders reisden op kosten van bedrijven die opdrachten kregen van de NZa, of instellingen die onder toezicht ervan stonden. Van voorzitter Langejan zou zelfs „driekwart” van zijn 22 reizen zo zijn betaald (Dienstreizen topman NZa betaald door bedrijven, 14 juli). De krant baseerde zich op documenten, verkregen via de Wet openbaarheid van bestuur (WOB). De bestuurders traden terug, er volgde onderzoek.

In dat kader verscheen deze week ook een accountantsrapport, waarin de beweringen van de krant over de reizen van NZa-bestuurders „onjuist” werden genoemd. Op die 22 reizen van de voorzitter was niets aan te merken.

De krant reageerde met een blog van de hoofdredacteur (Verklaring hoofdredactie over NZa, 2 september) waarin werd gewezen op feitelijke onjuistheden in het rapport en een voorbeeld werd gegeven van een dienstreis van Langejan die wel degelijk was betaald door een instelling onder toezicht. Alles bij elkaar opgeteld, houdt de krant vol, kom je in zijn geval op driekwart van de reizen.

De redacteuren die de zaak in juli onthulden, Jeroen Wester en Joep Dohmen, hebben met mij de artikelen én het accountantsrapport nog eens doorgenomen, en hun uitleg bevestigt wat ze schreven. Het verschil met het accountantsrapport, zeggen zij, zit deels in omissies of fouten in dat rapport, maar vooral in het hanteren van andere criteria. Zo rekent de krant reizen mee waarvan niet de reis- maar wel de verblijfskosten geheel of gedeeltelijk voor rekening kwamen van derden, ook vier betaalde reizen van de NZa-voorzitter in een nevenfunctie. De accountants stellen vast dat die nevenfunctie was aangemeld, dus dat dit mocht. De krant houdt vol dat het functionele reizen in werktijd waren en meegeteld moeten worden. Dat lijkt mij terecht.

Nog belangrijker: door de politieke spin van het rapport verschuift het onderwerp. De accountants stellen dat er geen sprake was van „zelfverrijking” en dat kosten „rechtmatig” zijn gemaakt – maar het tegendeel hebben Dohmen en Wester ook niet beweerd. Het gaat hier om beroepsethiek, om mores en wenselijkheid, niet om rechtmatigheid.

Alleen, uit de krant zelf kon de geïnteresseerde lezer dit verweer niet opmaken. De krant bracht een bericht (Schippers sorteert voor op splitsing NZa, 3 september), maar de passage daarin over het accountantsrapport was cryptisch.

Op zichzelf verklaarbaar, want die dagen donderde een lawine van rapporten over de NZa over de redactie, met als voornaamste dat van de commissie-Borstlap. Het rapport over de dienstreizen was maar een klein onderdeel.

Meer kwam er daarna niet, althans niet in de berichtgeving. Het is het eeuwige dilemma, zegt de hoofdredactie, we willen de zaak niet in de kolommen uitvechten maar volstaan met die verklaring van de hoofdredacteur. Auteurs die hun eigen stukken gaan verdedigen in de krant, dat lijkt op gelijkhebberij.

Ja, dat is allemaal waar.

Toch maakt de krant het zichzelf zo te moeilijk. Het gaat hier om te beginnen niet om welles of nietes met een klagende partij, maar om de behandeling van een zelfstandig nieuwsfeit: een accountantsrapport, omarmd door de minister van VWS, waarin de krant wordt aangepakt. Dat kun je niet alleen maar afdoen met een voortgangsbericht.

Bovendien, als de krant gelijk heeft, is de minister – en met haar de Tweede Kamer – van ondeugdelijke informatie voorzien. Dat lijkt me ook nieuws.

Zo ingewikkeld hoeft het ook niet te zijn: de krant zou wat mij betreft een compleet overzicht online kunnen zetten van die 22 reizen, met toelichting. De site is bij uitstek de plek om de lezer te laten delen in documenten waarop de berichtgeving is gebaseerd. Dan kan die zijn eigen mening vormen en conclusies trekken.

Show, dus, niet alleen tell.

Ook nog even een kleinere kwestie die de lezers bezighield. Waarom publiceerde de krant het salaris van ex-premier Balkenende, nu partner bij Ernst& Young (Balkenende beurt 2 keer ‘norm’, 23 augustus)? Redacteur Philip de Witt Wijnen was achter dit „goed bewaard geheim’’ gekomen door jaarrekeningen te raadplegen van twee bv’s die Balkenende had gedeponeerd.

Maar was dit nieuws? De balkenende-norm geldt niet voor de particuliere sector, dus die koppeling is misschien grappig maar vooral misplaatst.

Overigens, bij zijn aanstelling bij Ernst & Young meldde NRC Handelsblad al, nota bene op de voorpagina, dat Balkenende „naar schatting” 750.000 euro ging verdienen (Balkenende verdient 4 x zijn norm, 1 februari 2011). Vier keer!

Hij is er dus flink op achteruit gegaan, zou je zeggen. Als het zo doorgaat, zit hij over drie jaar weer op ‘zijn’ norm.

In ernst: privacyschending lijkt me niet aan de orde. Het artikel was gebaseerd op openbare stukken. Dat betekent trouwens ook dat het geen „goed bewaard geheim” was. De auteur was gewoon zo alert de stukken eens op te vragen.

Maar het punt is: het salaris van Balkenende is geen zaak van publiek belang. Het kan prettig zijn te weten dat de geplaagde jeune premier een beetje aardig is terechtgekomen. Maar daarvoor had de vermelding van zijn functie kunnen volstaan. Daar hoort salaris bij, ja.

Overigens, de auteur had dit weetje dan ook aangeboden als een lichtvoetig, ‘vet’ stukje, niet als een hard nieuwsbericht. Door allerlei vormkwesties werd het dat alsnog. Achteraf zegt ook de avondchef dat het beter in een column had gepast – bijvoorbeeld over het lage salaris van Nederlandse premiers.

Inderdaad, want als kaal nieuws riep het nu onvermijdelijk een (onbedoelde) interpretatie op: ‘zie je wel, foei’.

Drie jaar geleden schreef de krant in een commentaar dat de norm die Balkenendes naam draagt, niets te maken heeft met zijn huidige baan. Hij was immers een „vrij man te Capelle aan den IJssel”.

Zo is het maar net.

Reacties: ombudsman@nrc.nl