Een verloren zaak

Polare boekwinkels Met instemming van boekverkopers en uitgevers gaan de boekhandels van het noodlijdende Selexyz en De Slegte in 2012 op in Polare. Nog geen twee jaar later is Polare failliet. Niet tot ieders verrassing. „Als je slecht en slecht samenvoegt, wordt het dan veel beter?”

Het is vrijdagmiddag 23 maart 2012 en de acht bestuursleden van de Koninklijke Boekverkopersbond (KBb) weten dat ze een beslissing moeten nemen waar ze eigenlijk niet achter staan. Ze zitten bij elkaar in de witte villa van de bond aan de statige Prins Hendriklaan in Bilthoven en kijken elkaar aan over de vergadertafel. Ze twijfelen aan wat ze zojuist gehoord hebben. Maar voor twijfel is geen ruimte.

Boekhandelsketen Selexyz, waartoe klassieke winkels als het Utrechtse Broese en Amsterdamse Scheltema behoren, is al meer dan een half jaar in nood. Tot dan toe heeft niemand voor mogelijk gehouden dat de belangrijkste keten van boekwinkels in Nederland daadwerkelijk failliet kan gaan, maar nu lijkt het er echt van te komen. De vervanging van twee directeuren door een interim-management dat een nieuwe strategie moest ontwikkelen, heeft niet kunnen voorkomen dat de winkels steeds verder wegkwijnen.

Maanden is Selexyz druk geweest met het zoeken naar een investeerder. Sinds januari is bekend dat er exclusief wordt onderhandeld met ProCures, een participatiemaatschappij uit Bussum die bij de meeste mensen in het boekenvak onbekend is. Voor een overname moet er een akkoord komen met de belangrijkste schuldeisers. Behalve de bank, ABN Amro, is dat CB, het distributiebedrijf uit Culemborg dat bijna alle boeken in het land verspreidt. Selexyz heeft een schuld van ruim zeven miljoen euro openstaan bij CB.

Hoewel die middag in maart de Boekenweek nog in volle gang is, zijn de bestuursleden, boekverkopers uit het hele land, in allerijl naar Bilthoven gereden voor een ingelaste bijeenkomst. Hans Willem Cortenraad, directeur van CB, heeft hun goedkeuring gevraagd voor de overname van Selexyz door ProCures. Cortenraad is voor: de grote, breed geassortimenteerde winkels van Selexyz vertegenwoordigen een martkaandeel van ongeveer 12 procent. Als dat wegvalt, is dat een aderlating voor CB en uitgevers.

Snelle jongen, snel geld. Dat werkt niet in de boekenbranche

Dick Anbeek, voorzitter Koninklijke Boekverkopersbond

Omdat de uitgevers en de boekverkopers via een getrapte constructie aandeelhouder zijn van CB, vraagt Cortenraad ook hun instemming. Hij dacht die steun al te hebben, maar de boekhandelaren hebben die ochtend laten weten dat ze nog niet overtuigd zijn. Vandaar dat Cortenraad aan ProCures heeft gevraagd zich apart nog een keer te gaan voorstellen aan de boekverkopers in Bilthoven. Haast is geboden, omdat Selexyz op omvallen staat.

ProCures-eigenaar Paul Dumas heeft zojuist de powerpointpresentatie met zijn plannen voor Selexyz afgerond en is weer vertrokken naar Bussum. Dumas heeft een overweldigende hoeveelheid informatie over hen uitgestort, zoals hij gewoon is te doen bij zijn gehoor. Maar de boekhandelaren hebben het goed kunnen volgen. Dit gaat immers over hun eigen vak.

Behalve Dumas heeft Koen Clement, directeur van het grote uitgeefconcern WPG, het woord gekregen. Ook hij heeft een vurig pleidooi voor de overname gehouden. Vooral de literaire uitgeverijen kunnen het wegvallen van Selexyz op dit moment niet dragen, heeft hij gezegd. De boekenbranche heeft al drie zware jaren met omzetverliezen achter de rug. Links en rechts vallen er boekhandels weg, uitgeverijen moeten het aantal nieuwe titels beperken en bezuinigen op personeel.

KBb-voorzitter Dick Anbeek, van boekhandel De Drvkkery in Middelburg, vraagt de overige bestuursleden wat zij van Dumas’ voorstel vinden. Selexyz zal worden samengevoegd met de eveneens noodlijdende tweedehands- en ramsjketen De Slegte. Dat bespaart winkelruimte en personeel, zodat een nieuwe, gezonde boekhandelsketen kan ontstaan die binnen twee jaar winstgevend is. Als CB en de banken tenminste bereid zijn een groot deel van de schulden kwijt te schelden.

Stevig gevecht

Geen van de aanwezigen is overtuigd van het plan. Caroline Damwijk, directeur van Libris, mist commerciële visie. „Het plan was financieel”, zegt ze achteraf. „Wij zagen de vernieuwing nog niet. Als je slecht en slecht samenvoegt, wordt het dan veel beter? Maar we dachten tegelijkertijd: het kan ook wél lukken.” Volgens Fabian Paagman, van de Haagse boekhandel Paagman, was het een typisch geval van „spreadsheetmanagement”: veel cijfers, geen concreet plan voor de boekverkoop.

„Hij kan goed rekenen, die man”, zegt Dick Anbeek over Dumas. „Maar het bedrijf in zo’n korte tijd weer winstgevend maken, dat kon gewoon niet. Ik had direct een slechte indruk. Die spoort niet, dacht ik. Snelle jongen, snel geld. Dat werkt niet in de boekenbranche.”

Ondanks hun sterke twijfel zijn de boekhandelaren vatbaar voor twee argumenten: de schade die de uitgeverijen zouden oplopen als Selexyz wegvalt, en het feit dat zij anders de schuld zouden krijgen van het faillissement van deze belangrijke winkels. Als Anbeek tot stemming overgaat zijn vijf van de acht leden voor.

Het bestuur besluit na lang beraad de rijen te sluiten en ProCures een kans te geven. Anbeek noemt de vergadering later „een stevig gevecht, zonder winnaars”, maar iedereen is ook opgelucht dat er tenminste geld komt om Selexyz te redden.

Enkele dagen later, terwijl de onderhandelingen tussen ProCures en de aandeelhouders van Selexyz nog lopen, gaat het hoofdkantoor van Selexyz failliet. De winkels, die zijn ondergebracht in aparte vennootschappen die los staan van het hoofdkantoor, zijn echter nog levensvatbaar, en zonder hoofdkantoor veel aantrekkelijker.

Begin april 2012 koopt ProCures de zestien winkels en de webwinkel voor 3,5 miljoen euro en neemt 12 miljoen van de openstaande schuld over. De winkels worden met De Slegte ondergebracht in de nieuwe bv DSS Holding. Enig aandeelhouder van De Slegte, Jan Bernard de Slegte, krijgt 40 procent van de aandelen in DSS Holding. Dumas wordt directeur.

Hoe grondig de boekhandelaren, CB en de uitgevers zich ook verdiepen in de plannen van ProCures, ze hebben minder onderzoek gedaan naar de achtergrond van de nieuwe eigenaar en de financieringsconstructie. Voor zover bekend heeft niemand zich hardop afgevraagd waar ProCures de overnameprijs van 3,5 miljoen euro van betaalt. Algemeen werd aangenomen dat die uit eigen middelen van ProCures kwamen. „De mensen van ProCures roken naar geld”, zegt Damwijk, die merkte dat sommigen in het vak ervan onder de indruk waren dat „het grote geld” belangstelling voor hen had.

Achteruitlopende boekverkopen

In het boekenvak leefde het idee dat ProCures een vermogende partij was, die later wellicht weer zou kunnen bijspringen als dat nodig mocht zijn. Maar al na een jaar ontstaat frictie over geld tussen DSS Holding en distributiebedrijf CB. CB draait de soepeler betalingsvoorwaarden die bij de overname zijn afgesproken terug. Volgens CB was dit de afspraak, Dumas bestrijdt dat en dringt aan op verlenging.

Dumas stelt ook eisen aan de uitgevers: zij moeten de winkels, die inmiddels Polare heten, hogere inkoopkortingen geven en de minder snel lopende titels ‘in consignatie’ leveren, wat betekent dat ze pas worden afgerekend als ze de winkel uit zijn. Intussen lopen de boekverkopen terug en blijft de omzet van Polare achter bij de verwachtingen.

Als iedereen moet inleveren, waarom draagt ProCures dan zelf niet extra bij? Die vraag komt bij velen op. Maar dat is niet de strategie van Dumas en zijn zakenpartner Maurits Regenboog. Zij hebben Selexyz niet uit eigen middelen gekocht, maar een deal gesloten met de belangrijkste schuldeiser, ABN Amro, zo blijkt uit het jaarverslag van DSS Holding over 2012.

ABN Amro had het pandrecht op de aandelen en de activa van de winkels en besloot dat in te winnen toen het slecht ging met Selexyz. Dezelfde bank leende vervolgens 3,5 miljoen euro aan ProCures, die het doorleende aan DSS Holding, dat daarmee de curator van Selexyz betaalde. De bank bracht het overnamebedrag vervolgens in mindering op de openstaande schuld, en schold een onbekend bedrag kwijt. ProCures nam de nog resterende 4,3 miljoen aan oude schuld bij ABN Amro mee in DSS Holding. Voor de bank is deze constructie de beste manier om mogelijk ooit nog iets terug te zien van de schuld.

Kees van de Meent, de curator die sinds februari het faillissement van Polare afwikkelt, bevestigt de overnameconstructie. Volgens hem heeft ProCures ook na de overname geen eigen middelen in het bedrijf gestopt. „Dat hebben ze niet gedaan”, zegt Van de Meent. „Dumas heeft me laten weten dat ProCures niet investeert als er nog geen aandeelhouderswaarde is.” Dumas wil zelf niet zeggen of ProCures eigen middelen heeft geïnvesteerd. Daar doet hij geen uitspraken over, verklaart hij.

Van de Meent: „ProCures komt pas in beeld als de gewone private equity-partijen zijn uitgeput en er dus geen andere mogelijkheden voor een overname meer zijn.” In het geval van Selexyz is dat inderdaad zo. Daar zijn vijftig partijen gepolst voor een investering en bleek ProCures de enige serieuze belangstellende.

Volgens Dumas dachten andere partijen tijdens het tweejarige bestaan van Polare steeds als er geld nodig was: dat moet maar bij ProCures vandaan komen. „Dat was telkens het gevecht”, zegt hij. Maar je kunt niet van een aandeelhouder verwachten dat hij geld in een verlieslatend bedrijf stopt, vindt hij. „We hebben altijd gezegd dat we er vanuit ProCures wel geld in kunnen steken, maar dat dat nooit meer terugkomt. Selexyz en De Slegte waren twee bijna failliete bedrijven, dat is geen investmentpropositie. Never nooit niet.”

Dumas vindt dat de boekensector niet moet klagen over ProCures, omdat het de levensduur van twee zo goed als failliete bedrijven met twee jaar heeft verlengd. Veel betrokkenen waren begin 2012 bovendien enthousiast over het idee om Selexyz en De Slegte te fuseren. KBb-voorzitter Anbeek: „Ik vond het moedig dat Dumas aan de slag wilde met de integratie tussen tweedehands en nieuw. Daar had ik heel graag over willen meedenken. Maar dit ging allemaal veel te snel.”

Gifbeker leegdrinken

Had de sector dan niet met ProCures in zee moeten gaan? Boekhandelaar Paagman is daarvan overtuigd. Tijdens de stemming in Bilthoven, waar hij een van de tegenstanders was, dacht hij: „Laten we deze gifbeker zo snel mogelijk leegdrinken, dan kunnen we ook zo snel mogelijk aan het herstel beginnen.” Paagman is één van de boekhandelaren die dit voorjaar een failliete winkel overnam.

De vraag is of de sector in 2012 ‘klaar’ was voor een faillissement van Selexyz en De Slegte. Toen de ketens in nood kwamen, werd een faillissement nauwelijks voor mogelijk gehouden. Er waren nog geen andere grote boekenbedrijven failliet gegaan, zoals later zou gebeuren met boekengroothandel Libridis en boekenclub ECI. De zelfstandige boekhandelaren waren nog niet voorbereid op een overnamekans. En een aantal uitgeverijen zou het verlies niet hebben kunnen dragen.

Libris-directeur Caroline Damwijk zegt over de vergadering van het KBb-bestuur op 23 maart 2012: „Iedereen wist diep in zijn hart dat ProCures het niet zou redden. Het was ook een beetje tijd kopen.”