EU houdt rekening met het ergste

Europa zoekt alternatieven voor Russisch gas. Het Europese netwerk van gasleidingen wordt aan ‘stresstests’ onderworpen.

Premier Ficco van Slowakije (links), Yatsenyuk van Oekraïne (midden) en EU-topambtenaar Borchard openen de gasleiding die gas ‘teruglevert’ aan Oekraïne. Foto AFP

De drukmeter liep gisterochtend plotseling even terug aan de grens tussen Oekraïne en Slowakije. Aan de Slowaakse kant grepen ze onmiddellijk de telefoon en belden naar het laatste doorvoerstation aan Oekraïense zijde. Wat er aan de hand was? „Geen idee, bel maar naar Moskou”, zouden de Oekraïners volgens een ingewijde hebben geantwoord.

Het lijkt een eerste speldenprik in een mogelijke gasoorlog tussen Rusland en Europa met Oekraïne als inzet.

De korte onderbreking aan de Oekraïens-Slowaakse grens volgde kort na de opening van een andere pijpleiding, die gas in omgekeerde richting naar Oekraïne kan vervoeren. Dinsdag was de nieuwe verbinding feestelijk in gebruik genomen in aanwezigheid van de Oekraïense premier Arsen Jatsenjoek. De leiding zou 20 procent kunnen leveren van het gas dat Oekraïne nodig heeft, aldus de premier.

De Slowaakse regering had deze zogeheten reverse flow afgelopen zomer na grote druk van Brussel beschikbaar gemaakt voor levering aan buurland Oekraïne. Het land krijgt sinds enige tijd geen gas meer uit Rusland, het Russische gas stroomt nog wel door Oekraïne naar het westen.

Wat de reden is geweest voor de korte onderbreking aan de Slowaakse grens is niet duidelijk. Een technische oorzaak is theoretisch mogelijk, maar een hint van Moskou dat het westen zich buiten het conflict moet houden, is waarschijnlijker.

Gazprom heeft herhaaldelijk gezegd dat westerse bedrijven niet het recht hebben om het gas, dat deels eerst uit Rusland wordt aangevoerd, aan Oekraïne te leveren.

En dat gebeurt dus nu wel. Onder andere door het Duitse RWE en het Franse GDF Suez. De capaciteit van de leiding is tot 2019 nagenoeg volgeboekt door westerse bedrijven.

Intussen is Brussel druk aan het berekenen wat de gevolgen zijn als de Russische gaskraan echt dichtgaat. Het Europese netwerk van gasleidingen wordt aan stresstests onderworpen. Hoeveel gas ligt er opgeslagen, wat is de capaciteit van het gasnetwerk, wie heeft als eerste te lijden?

Persbureau Reuters heeft de hand weten te leggen op een document dat volgende maand door de Europese Raad zal worden besproken. Daarin wordt gesteld dat de meest kwetsbare landen moeten kunnen rekenen op de steun van de rest van Europa.

Dat zou onder andere moeten gebeuren door maximaal gebruik te maken van vloeibaar gas (LNG). Er zou een exportverbod moeten komen van LNG uit Europa. Landen als Algerije en Qatar brengen hun LNG naar Europa vanwaar het verder wordt verhandeld. Dat zou dus niet meer kunnen. Ook zouden de EU-lidstaten gedwongen moeten worden om meer gas op te slaan.

Het Duitse Instituut voor Energie Economie (EWI) berekende deze week dat Finland in eerste instantie het meest te lijden heeft omdat het land geen enkele opslagcapaciteit heeft waaruit het kan putten.

De onderzoekers hebben alle gegevens van pijpleidingen, opslag en LNG-infrastructuur in computersimulaties verwerkt en gekeken wat de consequenties zouden zijn als de Russische kraan één, drie, zes of negen maanden dichtgaat.

Na Finland zijn volgens het Duitse EWI Polen en Turkije het meest kwetsbaar. Daarna volgen Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en de Balkanlanden. Nederland, Denemarken, Noorwegen, Groot-Brittannië en Roemenië zouden zelfs negen maanden nadat het gas is afgesloten, nog niet echt in de problemen zijn. Tenzij het een echt koude winter wordt.

Maar Rusland zou zelf ook fors geraakt worden. Het land levert bijna eenderde van het gas dat Europa verstookt. Iedere maand dat Gazprom geen gas aan Europa kan verkopen, kost het bedrijf rond de 4 miljard euro aan inkomsten.

Europees energiecommissaris Günther Oettinger benadrukte deze week een „worst case scenario” waarbij de gaskraan dichtgaat niet langer „onvoorstelbaar” te vinden. Oeetinger: „Dat Poetin zou liegen en wapens zou inzetten had ik me eerder ook niet voor kunnenstellen.”