Teder tilt Kate ons naar het licht

Foto’s Ken McKay/REX/Hollandse Hoogte

Bleke lippen, reddingsvest, uitwaaierend haar. Kate Bush is een drenkeling. Golven klotsen om haar heen, kleiner wordt ze, een stipje dat uit beeld dreigt te verdwijnen. Dan drijft ze weer dichterbij.

De filmbeelden vullen de hele breedte van het podium. Bush is bezig met het tweede deel van haar optreden en zuigt de zaal mee in een duistere zeewereld van vismonsters en galopperende golven („white horses”), zoekende helikopters en ijsschotsen. „Little light shining... little light will guide them to me... They’ll not take me for a buoy”, zingt Kate Bush op het filmdoek, zichzelf kalmerend als met een slaapliedje: „...Het licht op mijn reddingsvest zal me helpen, ze zullen me niet aanzien voor een boei.”

Op het podium bollen zijden doeken op als woedende schuimkoppen. Een scheve bank en lamp verbeelden het scheepswrak.

De songcyclus over verdrinking, The Ninth Wave, bekend van haar album Hounds Of Love uit 1985, is een beklemmend onderdeel van de show die Kate Bush op dit moment in Londen geeft. Vorige week was de première. Tot 1 oktober zal Bush Before The Dawn 22 keer opvoeren.

De avond opent als een gewoon popconcert. In de eerste zes nummers staat ze als de voorvrouw van haar zevenkoppige band op het toneel, op blote voeten in een lange zwarte jas, en zingt evergreens als Running Up That Hill en Hounds Of Love. Dit deel sluit af met King Of The Mountain met daarin de onheilspellende woorden „The wind it blows...”, waarna de verdrinkingsscène begint.

Want nu Kate Bush zich na 35 jaar afwezigheid weer laat zien doet ze dat niet met een hits-parade of losse nummers. Ze zorgt voor een conceptuele integratie van muziek, film en theater. Ze vertelt verhalen: eerst over eenzaamheid op zee, en daarna, met de liedjesreeks A Sky Of Honey, over de schoonheid van een nieuw begin.

A Sky Of Honey, afkomstig van Aerial (2005), is als de overgang van donker naar licht. Uit deze nummers en hun enscenering spreekt ontroerde verwondering over de dageraad, over alles wat ontwaakt, zich uitstrekt naar de zonnestralen en in beweging komt. Alsof het ontstaan van de wereld iedere ochtend opnieuw plaatsheeft.

Het toneel bloeit op in honinggeel en oranje, de achtergrondzangers lopen ontspannen rond tussen bloemen en ontspruitende bomen.

Natte microfoons

In een zwart gewaad, het lange donkere haar als een extra cape, danst Kate als een zigeunerin, met gespreide armen. Ze slaakt vurige kreten.

De vissen worden vogels. De muzikanten hebben vogelmaskers op, en Bush zwaait met haar rechterarm, waar nu een ravenzwarte veren vlerk aan zit. Ze lacht als een duif en imiteert het hoge galmen van tropische vogels.

Bush’ manier van zingen, door een van haar muzikanten ooit omschreven „alsof ze naakt is zonder haar kleren uit te doen”, is in de loop van de jaren vergroeid geraakt met de instrumentaties. Minder laat ze haar stem uitschieten en kronkelen. Hij welft zich over de muziek, teder als een strelende hand.

Niet toevallig komt die stem het best tot zijn recht in de meer recente nummers. In Sky Of Honey tilt ze de zaal, die inmiddels zelf zo’n beetje was meeverdronken, op naar het licht.

De vraag was waarom Kate Bush na al die tijd toch weer ging optreden. Gewoon, omdat ze zin had in wat anders dan een album maken, schreef ze in het programmaboek. Ze wilde contact leggen met haar publiek.

Net als in 1979, toen ze voor The Tour Of Life alles zelf ontwierp – tot de posters aan toe – nam Bush de leiding. Met haar team – onder wie auteur David Mitchell als tekstschrijver – werkte ze achttien maanden aan het ontwikkelen van ideeën voor de nieuwe show. Alles lag nog open. Eerst overwogen ze een grotere zaal, maar toen Bush die ruimte zag, zo groot als „een vliegtuighangar”, werd ze misselijk. Daarom werd het Hammersmith Apollo, waar slechts 3.600 mensen in passen. Voor de film verbleef ze drie dagen in een bassin in de filmstudio van ‘James Bond’, waar Bush in het water haar nummers zong – wat de nodige akoestische complicaties en natte microfoons opleverde.

Met deze film, decors en belichting en met achtergrondzangers die ook acteren dat ze reddingswerker zijn, of een dolende renaissancefiguur, trekt Bush ons haar wereld binnen. Het is een bovennatuurlijke wereld van geesten en zeewezens. Dit is Kates wereld, zoals ze die de afgelopen 35 jaar steeds verder heeft geëxploreerd. De fenomenologie van haar wereld hangt deels samen met haar Ierse achtergrond, met de liefde voor volkssprookjes en mythologie, en de mystieke poëzie van de Ierse dichter W.B. Yeats.

Maar hoe bizar ook, die sprookjeswereld is niet willekeurig. Er is één thema waar het allemaal om draait en dat is de dunne grens tussen tegenpolen. De grens tussen leven en dood, de grens tussen dag en nacht, tussen dromen en wakker zijn. Dat korte, onbesliste moment is het moment dat ze wil vangen, in beelden, in tekst en in muziek.

Kleerhanger

Emotioneel hoogtepunt van de voorstelling is de episode waarin Bush op het filmscherm, terwijl ze verdrinkt, hallucineert over het thuisfront. Op het toneel ondertussen zien we een schots en scheef droomhuis waarin zoon (haar echte zoon, Bertie Macintosh) en vader kibbelen over het eten. Bush verschijnt in de woonkamer en probeert hun aandacht te trekken. Ze zien haar niet, ze is een geest.

De drenkeling op het scherm geeft het bijna op en zinkt weg. Maar de aanblik van haar dierbaren geeft kracht. We zien haar zwenken tussen twee mogelijkheden. Ze kiest het leven.

Even later wordt ze door een hand uit het water getrokken.

Met haar tournee van 1979 veranderde Kate Bush de opvatting over wat een popconcert kan zijn. De 20-jarige nieuwkomer gebruikte meerdere disciplines: met dans, kostuums en theatrale effecten beeldde ze haar liedjes uit. Zelf schoot ze van links naar rechts over het toneel, met voor het eerst de draadloze hoofdmicrofoon – gemaakt van een verbogen kleerhanger – die nu vanzelfsprekend is.

Eigenwijs

Zal Kate Bush met haar nieuwe concertreeks opnieuw de graadmeter worden? En zo ja, wat kunnen Madonna, Björk, Lily Allen en de andere sterren die naar verluidt haar optreden bezochten, hiervan opsteken? Eigenwijsheid is wellicht haar grootste kwaliteit. Kate Bush doet wat ze zelf wil. Dat betekent dat ze als 56-jarige niet de nummers zingt die ze als 14-jarige bedacht (zoals Wuthering Heights), en wel dat ze zich uitleeft in de mystieke verschijnselen die bij haar wereldbeeld passen, ook als ze maf en onhip zijn.

Toegegeven, die persoonlijke voorkeur leidt tot een enkel oubollig detail, zoals de grote houten anatomiepop die door een poppenspeler bediend over het toneel ‘loopt’. De rol van zoon Bertie als Rembrandt die Hollandse luchten schildert op een enorm doek, is daarentegen oubollig én grappig. Vooral als hij met een kwast op het palet een ritme slaat. Bertie (16) zingt ook een eigen nummer. Vals, maar met overgave.

De belangrijkste vernieuwing die Kate Bush laat zien is: het concert als eenheid, als middel om een verhaal tot leven te brengen. De liedjes vormen geen afzonderlijke elementen maar zijn tot een geheel gesmeed. Zodat alles samenspant om ons een persoonlijk verhaal te vertellen, over angst, ambiguïteit en nieuw elan.