Onbreekbare eieren en lichtgevende herten

Op de fotomanifestatie Noorderlicht gaan fotografen dit jaar niet alleen op zoek naar wat is, maar vooral naar wat zou kunnen zijn. De vraag is of je kunt geloven wat je op deze documentaire foto’s ziet.

Het klinkt weids en jubelend, zo van: klop dat oude tafelkleed nu eens uit en verlos jezelf van je angsten over een leeglopende bankrekening, een huis dat onder water staat, de ecologische afbraak van de planeet of de gruwelijkheden van IS. Verstar niet, maar kom in beweging. Wees vindingrijk, creatief en bedenk alternatieven waarvan de uitkomst – oké – ongewis is, maar misschien wel veel beter dan de status quo waar je nu al zolang naar staart.

De net geopende fotomanifestatie Noorderlicht, het oudste festival voor documentaire fotografie in Nederland, staat dit jaar in het teken van An Ocean of Possibilities. Noorderlicht, dat jaarlijks rouleert tussen Groningen en Leeuwarden, zetelt sinds dit weekeinde in Leeuwarden met een ode, zoals de organisatie het zo mooi omschrijft, aan „de rusteloze geesten, die de waan van de vaste grond onder hun voeten prijsgeven voor een leven gewaagd op open zee”.

Die ode is opgesplitst in een aantal subthema’s. Daarvan zijn die van Call of the Wild (in het Natuurmuseum), Rise over de massale opstanden van 2013 (in etages in winkelcentrum Zaailand) en die over alternatieve leefwijzen het interessantst. De hoofdtentoonstelling in het Fries Museum – een plek die voor een geëngageerde fotomanifestatie als Noorderlicht eigenlijk te steriel is – omvat met zo’n 350 foto’s van dertig internationale fotografen alle thema’s. Hier hangen schitterende projecten waarin het hele spectrum van documentaire fotografie aan bod komt: van documentair tot pure kunst, van rauwe fictie tot gestileerde werkelijkheid, van geëngageerd tot zelfzuchtig.

Zo fotografeerde de Franse Cyril Marcilhacy hoe in de bossen van Fontainebleau een hoopvolle caravangemeenschap is ontstaan van 115 daklozen. Ze worden aangevoerd en vooral in toom gehouden door de ex-biker, ex-gevangene en ex-zwerver Brann du Sennon. Beste foto is die waarop de ontzagwekkende Du Sennon in zijn legerkloffie de plaatselijke supermarkt bezoekt. Hij doet zijn bestelling bij de vleeswarenafdeling, keurig achter zijn winkelwagentje. De winkeljuffrouw bedient hem, maar met een blik die even subtiel is als veelzeggend. Het is niet alleen de toonbank die deze twee mensen van elkaar scheidt.

De Oostenrijkse Katharina Fitz (1985) daarentegen gaat vooral als autonoom kunstenaar te werk. Haar Urban Gardening Patchwork is een door en door geconstrueerde verbeelding van de vier seizoenen in een alternatieve moestuingemeenschap op het voormalige vliegveld Tempelhof in Berlijn.

Fitz diept een genre op dat in de zestiende en zeventiende eeuw in de schilderkunst van de Lage Landen populair was, in de loop der eeuwen tot oubollige kitsch verwerd, maar dat zij nu overtuigend naar het hier en nu katapulteert. Haar vier grote foto’s van winter, lente, zomer en herfst zijn melancholieke mozaïeken. Daarop ontdek je van alles over verschillen, het verglijden van tijd en de noodzaak om aandacht te besteden aan wat klein en fijn is.

Na het zwaarmoediger onderwerp van vorig jaar, toen Noorderlicht ging over de wanstaltige rijkdom van jonge en oude roofkapitalisten en de ellendige leefomstandigheden van de have nots, is An Ocean of Possibilities lichtvoetiger maar niet minder serieus. Binnen de fotografie is het thema bovendien actueel: nu foto’s niet meer automatisch geloofwaardig zijn, zouden documentaire fotografen niet alleen meer op zoek moeten gaan naar wat is, maar ook naar wat zou kunnen zijn.

Een goed voorbeeld daarvan is Zhao Renhui (Singapore, 1983), die met haar Guide to the Flora and Fauna of the World in het Fries Museum is te zien. Haar foto’s – in zowel statig zwart-wit als verleidelijk glossy – vertellen een verhaal over natuur die door de mens is veranderd. De kleurenfoto’s van flora en fauna losgesneden van hun context zijn als de bladzijden van een goed vormgegeven aanbiedingscatalogus. Zo ‘zweeft’ op een babyroze ondergrond een prachtig vierkante, rode appel. Daarnaast hangt een sappig stuk tot ‘rundvlees’ gemodificeerd varkensvlees, een ‘onbreekbaar’ ei, een goudvis van vier kilo. Alle producten (ook de dieren) zijn genetisch gemodificeerd.

Renhuis zwart-witfoto’s roepen de meeste vragen op: een hert met in het donker oplichtende ogen is volgens de bijschriften door een Russische wetenschapper geïnjecteerd met het lichtgevende gen van een paddenstoel, om aanrijding van herten in het donker te voorkomen. Adam, de neusaap die op een tak zit te luieren, heeft volgens de fotograaf door Japanse wetenschappers het FOXP2-gen (het gen dat zorgt voor menselijke spraak) ingeplant gekregen. Adam zou daarmee de eerste sprekende aap ter wereld zijn. Moet je geloven wat je op deze documentaire foto’s ziet, of beter van niet? Adam heeft vooralsnog het wereldnieuws niet bereikt en de vierkante appel is nog niet in de schappen verschenen.