Defensie staat plotseling bovenaan op de agenda van Zweden en Finland

Voor Zweden en Finland is de oorlog in Oekraïne een grote schok. Hun van oudsher neutrale houding schuift nu.

Zeker drie keer vlogen Russische militaire vliegtuigen sinds mei het luchtruim van Finland binnen, zegt de Finse regering. Dat het om vergissingen gaat gelooft niemand in Finland. „Dit gebeurt met opzet”, zei minister van defensie Haglund tegen persbureau Bloomberg. „We weten alleen niet wat de opzet is.”

Ook in Zweden is men, na twee incidenten met Russische vliegtuigen boven het strategisch gelegen eiland Gotland in de Oostzee, ruw wakker geschrokken. De centrum-rechtse regering van premier Reinfeldt kreeg dit voorjaar zware kritiek dat ze het aan NAVO-vliegtuigen uit Litouwen had overgelaten Russische jachtvliegers vlakbij Gotland te laten omkeren. Zweden is, net zo min als buurland Finland, lid van het bondgenootschap.

De wereld kijkt naar Oekraïne, maar Russische troepen zijn ook opmerkelijk actief in het hoge noorden, zowel in de Oostzee als aan de 1.340 kilometer lange grens die Finland met Rusland deelt. Het machtsvertoon wekt geen verbazing bij Mike Winnerstig, als NAVO-expert bij het Zweedse nationale onderzoeksinstituut voor defensie. „De Russen oefenen steeds agressiever in de Oostzee. Een duidelijke boodschap aan Zweden en de NAVO dat er niet met ze te spotten valt.”

Defensie staat daarom opeens bovenaan de politieke agenda van de twee noordelijke naties,hoewel die ieder een traditie hebben van neutraliteit. Finland is voor export, gasimport en investeringen sterk aan Rusland gebonden. Zweden raakte Finland in 1812 in de Napoleontische oorlogen kwijt aan Rusland, waarna de Zweden een politiek van neutraliteit aannamen die ze gedurende twee wereldoorlogen en de Koude Oorlog handhaafden.

Maar de Zweedse legerchef raakte nationaal een snaar toen hij in januari zei dat het leger, sinds 2006 afgeslankt tot een kleine troepenmacht die vooral op buitenlandse missies is gericht, hoogstens zou kunnen standhouden in een déél van Zweden – en dan nog slechts voor een week. En opeens is het een probleem dat Finland nergens de 5 miljard euro kan vinden die binnenkort nodig zijn om zijn verouderde gevechtsvliegtuigen te vervangen. In april kondigde de Zweedse regering aan de defensie-uitgaven komende tien jaar te verhogen. Ook de Finse regering overweegt meer geld voor defensie opzij te zetten.

Daarnaast kruipen Finland en Zweden naar elkaar en naar de NAVO toe. Dit voorjaar besloten ze te onderzoeken hoe hun legers vanaf 2016 beter kunnen samenwerken. Op de NAVO-top in Wales tekenen de twee landen een verdrag dat de hulp van NAVO-troepen op hun grondgebied in noodgevallen vereenvoudigt – een stap verder dan het Partnership for Peace-programma waarin beide landen al met het bondgenootschap samenwerken. De trend, zegt defensie-analist Winnerstig, is onmiskenbaar: „Nog steeds is een minderheid van de Zweden voor lidmaatschap. Maar dat percentage is afgelopen jaar in één klap gegroeid van 30 naar 36 procent.”

In Finland is de oppositie tegen de NAVO sterker dan in Zweden – 64 procent is regelrecht tegen, bleek uit een recente peiling. „Modern Finland heeft zich er lang op laten voorstaan dat het zich met kundig staatsmanschap kon handhaven naast een machtige buur”, zegt Mika Aaltola, een onderzoeker bij het Instituut voor Internationale Zaken, een denktank in Helsinki. „Onze buitenlandpolitiek was gebaseerd op het idee dat militair conflict nagenoeg ondenkbaar is. De Krim was hier een grote schok.”

De regeringen van beide landen hebben uitgesloten dat ze stappen naar een lidmaatschap zullen nemen. Dat blijft voorlopig slechts „een optie voor de toekomst”. De kans dat dat na een machtswisseling verandert, is klein (de Zweden gaan op 14 september naar de stembus, de Finnen voorjaar 2015). „Neutraliteit heeft Zweden altijd veel opgeleverd”, zegt Winnerstig in Stockholm. „Het zorgde voor een grote defensie-industrie met bijbehorende banen. Het was een pijler van het na-oorlogse sociaal-democratische Zweden. Daar doet Zweden niet zomaar afstand van.”

„Het is waar”, zegt Mika Aaltola in Helsinki, „dat Finland een duidelijk signaal zou afgeven als het liet zien dat het NAVO-lidmaatschap overwoog. Maar dat zal niet gebeuren, ondanks de Russische provocaties. De meeste Finnen scharen zich nou eenmaal achter een spreekwoord dat wij hier hebben: laat je niet provoceren door provocateurs.”