De laatste keer dat er zo’n sfeertje hing, brak er een wereldoorlog uit

Moreel gezien voelen we ons nu net zo leeg als tijdens het interbellum, schrijft Philipp Blom in zijn nieuwe boek. Maatschappelijke vernieuwingen zijn eigenlijk oud.

Foto Hollandse Hoogte en Wikimedia commons. Fotobewerking NRC.

In Duitsland en Oostenrijk hullen hippe twintigers zich tegenwoordig in Lederhosen en Dirndl-jurken. En zelfs in Nederland, lange tijd een Duitslandhatend land, worden steeds meer ‘Oktoberfeesten’ gehouden, met bier en braadworst en hoempadeunen.

Negentig jaar geleden waren de Trachten, de traditionele klederdrachten van de Oostenrijkse en Zuid-Duitse boeren, ook in de mode, schrijft de Duitse historicus Philipp Blom (1970) in Alleen de wolken. Cultuur en crisis 1918-1938. Al vóór de Eerste Wereldoorlog hulden ‘advocaten, zakenmensen, journalisten en andere stadsmensen’ zich tijdens hun Alpen-vakanties in klederdracht.

Verrassend is de terugkeer van de Lederhosen niet. Want in moreel opzicht maakt het Westen nu een soortgelijke tijd door als in het interbellum, stelt Blom vast in de epiloog. ‘Na 1918 en nog een keer na 1929 werden mensen geconfronteerd met de vraag: hoe kan ik leven in een wereld met waarden en gedachten die plotseling niets meer voorstellen?

Na 2008 is deze vraag teruggekeerd. Het idee van de onfeilbare markt is in diskrediet geraakt, het evangelie van de groei en de mythe van de meritocratie zijn voor velen ontmaskerd als leugens. Maar in een wereld waaruit de grote ideologieën zijn verdwenen lijkt er weinig tot niets voorhanden dat die kan vervangen, en daarom is er nu sprake van een grote leegte.’

We hadden een oorlog nodig

Alleen de wolken is het vervolg op Bloms De duizelingwekkende jaren uit 2009, over de immense en snelle veranderingen in de Europese cultuur, techniek en wetenschap in de jaren 1900-1914. En het is even meesterlijk.

In Alleen de wolken kan Blom zijn experiment van De duizelingwekkende jaren – de geschiedenis van een bepaalde periode beschrijven met de kennis of beter gezegd: de onwetendheid van toen – niet herhalen. Niet alleen wierp de Eerste Wereldoorlog onmiskenbaar een schaduw over het interbellum, maar ook verwachtten velen de nieuwe grote oorlog die uiteindelijk in 1939 zou uitbreken. Door de Vrede van Versailles in 1919, die immense herstelbetalingen oplegde aan de verliezer van de oorlog, was Duitsland in een permanente crisis geraakt, schrijft Blom. En dat maakte de kans op een nieuwe oorlog groot.

De 19de eeuw eindigde pas in 1914, luidt een historisch cliché. Er was een ‘Grote Oorlog’ voor nodig om de weg te effenen voor het moderne, 20ste-eeuwse Europa. De duizelingwekkende jaren was een grondige afrekening met dit cliché. De belangrijkste intellectuele, wetenschappelijke en emotionele veranderingen die het Europa van de 20ste eeuw hebben bepaald, vonden allemaal plaats vóór 1914.

En dat waren er nogal wat, zo toont Blom. Hij schrijft net zo makkelijk over de schilderijen van Kazimir Malevitsj en de scheikundige ontdekkingen van het Franse echtpaar Curie, als over de schokkende muziek van Igor Strawinsky en de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs.

Om te bewijzen dat de 20ste eeuw in Europa niet met WO I begon, nodigt Blom de lezer uit tot een gedachtenexperiment. Dit moet het tijdperk 1900-1914 ontdoen van de schaduw die de oorlog en alles wat daarna kwam, erover hebben geworpen. ‘Stel u voor dat u niets zou weten over de moord in Sarajevo, over de Somme, de beurskrach, de Reichskristallnacht, Stalingrad, Auschwitz, Hiroshima, de Goelag of de Berlijnse Muur, maar dat de geschiedenis zich na de millenniumwisseling kalm in het menselijk geheugen had genesteld.’

Het resultaat van Bloms experiment is een beschrijving van de eerste jaren van de 20ste eeuw die veel op het begin van de 21ste lijkt. ‘Niet in het minst vanwege hun open karakter: in 1910 en zelfs in 1914 had niemand een duidelijk idee hoe de toekomst eruit zou zien, wie de macht zou hebben, welk politiek stelsel dominant zou worden, of welk soort samenleving uit de onstuimige veranderingen tevoorschijn zou komen.’

Na deze opmerking is het onmogelijk om De duizelingwekkende jaren te lezen zonder voortdurend vergelijkingen te maken met de huidige tijd. Bijna dagelijks krijg je ingepeperd dat digitalisering, mondialisering, klimaat- en kredietcrises zorgen voor snellere en grotere veranderingen dan ooit tevoren.

Mannen waren toen ook onzeker

En de moderne man wordt er maar onzeker van. Dit zou komen doordat er tegengestelde eisen aan hem worden gesteld. Een beest in bed moet hij zijn, maar ook een zorgzame vader en echtgenoot. Net als een eeuw geleden, legde Blom uit in het hoofdstuk over het jaar 1908 – elk jaar heeft een hoofdstuk met een eigen thema. Dat kwam onder meer door de suffragettes die vrouwenkiesrecht eisten en radicale feministes als de Duitse Anita Augspurg (1857-1943) die het huwelijk als slavernij beschouwden.

De grote onzekerheid van de Europese man had, onder heel veel meer, twee gevolgen. Veel mannen beklemtoonden hun mannelijkheid door het dragen van snorren en door elkaar voortdurend uit te dagen voor duels. Nooit eerder duelleerden mannen zo vaak om hun eer als in het begin van de 20ste eeuw, aldus Blom.

Of neem een verschijnsel als terreur. De beginjaren van de 21ste eeuw heten het tijdperk van de War on Terror, maar het aantal slachtoffers van nu valt in het niet bij dat van honderd jaar geleden. In Rusland werden om de haverklap aanslagen gepleegd op ministers en hoge ambtenaren – Blom spreekt van 70.000 slachtoffers van terreur, alleen al in Rusland.

En wie denkt dat de wereld pas een dorp is geworden sinds de doorbraak van internet, heeft het mis. Persfoto’s en kranten zorgden een eeuw geleden ook al voor een verkleining van de wereld. Hetzelfde geldt voor reizen. Veel moderne Europeanen gaan nu een weekje met vakantie in Thailand, maar honderd jaar geleden veranderden spoorwegen ‘kuststeden die een generatie eerder nog onbereikbaar ver weg hadden geleken in populaire vakantiebestemmingen voor de massa’s’.

Antisemitisme was heel gewoon

Zo ging De duizelingwekkende jaren maar door. Vreemdelingenhaat? Honderd jaar geleden was in veel Europese landen een virulent antisemitisme heel gewoon. Seksualisering van de samenleving? Sint-Petersburg telde een eeuw geleden zo’n 50.000 prostituees, dat wil zeggen: 1 hoer op 10 mannen.

Op de vraag of de veranderingen een eeuw geleden sneller en groter waren dan nu, geeft Blom geen antwoord. Wel laat hij overtuigend zien dat al in het begin van de vorige eeuw het ‘moderne’ levensgevoel heerste, met onzekerheid en fragmentatie als belangrijkste kenmerken.

Blom ziet de Eerste Wereldoorlog dan ook niet als een breuk in de geschiedenis, zo laat hij nu zien in Alleen de wolken. Doordat miljoenen mensen werden onderworpen aan ‘het absolute gezag van planning, training, massaproductie, standaardisering en logistiek’, bespoedigde WO I de komst van het tijdperk van de machine.

Elk van de jaren 1918-1938 kreeg van Blom een eigen hoofdstuk waarvoor de schrijver telkens een origineel of onbekend gegeven als startpunt neemt. Hij wijdt veel woorden aan literatuur en kunst en het ontstaan van duistere utopieën. Zo werkte de Russische ingenieur en dichter Aleksej Gastev aan de vorming van de nieuwe Sovjetmens. Niet alleen zijn huisvesting en scholing zouden in de toekomst zijn gestandaardiseerd, maar ook zijn taal, voedsel, gedachten en zelfs seks. De nieuwe mens zou, kortom, een robot worden. Voor hem was de ideale mens een productie-eenheid die slechts werd afgerekend op zijn efficiency.

En toen moest de Tweede Wereldoorlog dus nog beginnen.