Wat het patroon voorstelt of betekent, begrijpt niemand

Er is kunst gevonden van Neanderthalers. Dat is voor het eerst. De gravure bewijst dat de oermens al abstract kon denken, zeggen onderzoekers in Proceedings of the National Academy

Een afbeelding van de gravure in de rotsbodem bij Gibraltar, het eerste ‘bewijs’ van Neanderthalerkunst. Foto stewart finlayson

Een Neanderthaler kraste 40.000 jaar geleden een simpel patroon in de bodem van een grot aan de voet van de rots van Gibraltar. Eerst kerfde hij twee lange groeven, van links naar rechts. Daaroverheen nog zes kortere krassen, van boven naar beneden.

Wat het patroon voorstelt of betekent, weet niemand. Maar dat het om een simpele rotsgravure gaat, staat vast. De abstracte lijnen laten zien dat Neanderthalers net als moderne mensen abstract konden denken, schrijft een team van antropologen onder leiding van Clive Finlayson vandaag in Proceedings of the National Academy. Dat is een gewaagde conclusie. Tot nu toe is er geen direct bewijs gevonden dat Neanderthalers decoraties of kunst maakten.

In lagen boven op het krassenpatroon hadden onderzoekers eerder al stukjes houtskool gevonden: sporen van een haardvuur. De oudste kooltjes bleken 39.000 jaar oud. De krassen moeten minstens zo oud zijn, schrijven de onderzoekers. Moderne mensen (Homo sapiens) hadden rond deze tijd al wel Europa bereikt, maar nog niet het meest zuidelijke puntje van het Iberisch schiereiland. Neanderthalers zijn de enige mogelijke makers van het patroon, concluderen de onderzoekers.

Finlayson en zijn collega’s denken niet dat het patroon op natuurlijke wijze is ontstaan. De stenen bodem van de grot bestaat uit dolomiet. Natuurlijke barsten in dit gesteente elders in de grot zijn een stuk dieper dan de krassen van het patroon.

Duidelijk geen ongelukje

De krassen zijn ook niet toevallig ontstaan tijdens de bewerking van een huid of vacht. Toen de onderzoekers zélf een verse varkenshuid op een blok dolomiet versneden met stenen werktuigen, ontstonden er krassen die meer golfden, grilliger waren en meer in diepte varieerden dan de groeven van het patroon.

Alleen met zorgvuldig en herhaaldelijk schrapen konden de onderzoekers de krassen van de rotsgravure reproduceren. Voor de diepste kras slepen ze 54 keer met een stenen werktuig over het dolomiet. De onderzoekers schatten dat er in totaal 188 tot 317 krassen nodig waren om het hele patroon te maken. De Neanderthaler moet lang en secuur aan het werk zijn geweest om zijn gravure af te maken. En dat betekent volgens Finlayson weer dat de maker de gravure bewust ontwierp en uitvoerde.

De reacties op die conclusie zijn wisselend. „Dit is een belangrijke vondst”, vindt Alistair Pike, archeoloog aan de University of Southampton. „Rotsgravures komen nu boven op het spaarzame bewijs dat Neanderthalers symbolisch gedrag vertoonden, naast het gebruik van pigmenten.”

Maar Wil Roebroeks, hoogleraar archeologie in Leiden, is niet overtuigd. „De stap van dit patroon van gegraveerde lijnen naar ‘abstract denken’ van de makers ervan gaat mij te ver.” Ook heeft hij twijfels over de datering van het patroon. „De laag boven de gravure bevat houtskooltjes van verschillende ouderdom, van 30.000 tot 39,000 jaar oud. Dat is mogelijk een aanwijzing dat het materiaal in de laag is omgewerkt.”

Ook Jean-Jacques Hublin, hoogleraar aan het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie, heeft zijn twijfels. „Het klopt dat er 39.000 jaar geleden nog geen moderne mensen waren in dit deel van het Iberische schiereiland. Maar moderne mensen waren al wel aanwezig in Noord-Spanje. En aan de andere kant van de Straat van Gibraltar, 13 kilometer verderop.”

Maar voor Clive Finlayson staat vast: dit is een neanderthalergravure. „In de laag direct boven de gravure vinden we alleen maar werktuigen van Neanderthalers. Er is niets ingewikkelds aan de manier waarop de lagen in deze grot elkaar opvolgen.”