Oekraïne moet het Oosten afstoten

Zonder het Oosten kan Oekraïne toetreden tot de Navo en de EU en groeien, vindt Vladislav Inozemtsev.

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Afgelopen maand was de Russische militaire operatie in Oekraïne de neteligste kwestie in Europa. De Russen kondigden vanaf 12 augustus oefeningen van militaire elite-eenheden aan en verplaatsten deze op 18 augustus naar de zuidelijke provincie Rostov aan de Don, en al op 21-22 augustus drong in de pers het eerste nieuws door over gewonde, gesneuvelde en gevangen genomen Russische soldaten.

Rechtstreekse Russische betrokkenheid was het waarschijnlijkste scenario dat ik eind april al heb voorspeld. President Vladimir Poetin handelt dezer dagen niet zo rationeel – maar gedurende zijn bewind is hij uitgegroeid tot iemand die zich daar niet druk om maakt. Hij vindt dat hij altijd gelijk heeft, erkent nooit een fout en duldt niet dat zijn bevelen niet worden uitgevoerd. Toen hij eenmaal met zijn project ‘Novorossija’ was begonnen, kon de president niet toestaan dat dit mislukte – vandaar dat er meteen een Russische reactie volgde op de bevrijding van Loegansk en Donetsk door het Oekraïense leger.

Moet het Russische optreden als agressie worden gezien? Zeker: de VN-Veiligheidsraad omschrijft agressie onder meer als het trainen en sturen van huurlingen naar een ander land, en ook de verstrekking van wapens – en dit is in Oost-Oekraïne nu allemaal aan de orde. Hoe breed deze agressie kan worden? Vrij uitgebreid, denk ik, maar ze zal niet overgaan in een oorlogsverklaring. Een formele oorlog komt Poetin niet uit. Ten eerste geniet ‘Novorossija’ wijdverbreide steun onder de Russen, van wie de meesten Donetsk en Loegansk als delen van het ‘historische Rusland’ zien. Maar hoogstens een enkeling zou voor een oorlog met Oekraïne zijn, omdat niemand nog klaar is om dit als vijand te zien. Ten tweede lijkt die oorlog kostbaar, gelet op de minstens 5.000 man troepen die nu al bij de operatie betrokken zijn en de 10 à 20 duizend die hier nog snel aan zouden kunnen worden toegevoegd. Volgens de Russische wetgeving moeten soldaten in een gevechtszone minstens 4000 roebel (€ 80) per dag ontvangen en officieren enkele malen meer. De gezinnen van degenen die nu in veel Russische steden heimelijk worden begraven rekenen mogelijk op een ruime schadevergoeding – dus zal de overheid beklemtonen dat Rusland nog met niemand in oorlog is. Ten derde kan de oorlogsverklaring een enorme internationale reactie veroorzaken. Oekraïne zal dan militaire bijstand uit het buitenland aanvragen en waarschijnlijk ontvangen – en dit lijkt de Kremlin leiders niet aan te staan.

Maar ook zonder oorlogsverklaring zal Rusland de zogeheten volksrepublieken Donetsk en Lugansk waarschijnlijk blijven ‘helpen’ tot de separatisten het gehele grondgebied van de twee Oost-Oekraïense regio’s volledig onder controle hebben. De vraag is niet meer hoe dit kan worden voorkomen maar wat Oekraïne zelf, de EU en de rest van de wereld nu zouden moeten doen en hoe ze moeten reageren.

Mijn standpunt is eenvoudig. Oekraïne kan nu geen beroep doen op de militaire steun van de VS en andere NAVO-landen. Een reactie à la ‘Desert Storm’ in 1991 is tegenover een kernmogendheid onmogelijk. De Europese landen zullen Kiev nooit actieve militaire steun verlenen. Het Oekraïense leger is te zwak om de oostelijke delen van het land doeltreffend tegen de Russische troepen te verdedigen. Een oorlog zal tot massale verwoesting leiden en miljarden dollars vergen voor het herstel van de industrie en infrastructuur. Ook als we ervan uitgaan dat Oekraïne wel de controle over betwiste gebieden verkrijgt, dan moet Kiev bereid zijn onvoorstelbare bedragen voor de wederopbouw uit te trekken. De komende tien tot vijftien jaar zal elke duurzame economische ontwikkeling van het land uitgesloten zijn. Zeer waarschijnlijk richt het ‘plan van Poetin’ zich op een dergelijke destabilisatie van Oekraïne – militair-politiek op korte termijn en economisch op lange termijn. De meest rationele volgende stap voor Kiev is dan ook om deze de facto door Rusland bezette gebieden op te geven.

De Oekraïense regering zou de regio’s Donetsk en Loegansk moeten erkennen als tijdelijk bezette gebieden en in de Grondwet een artikel moeten opnemen vergelijkbaar met artikel 23 van de Grondwet voor de Bondsrepubliek Duitsland uit 1949, dat de Duitse staten die in eerste instantie niet onder de werking vielen (oftewel de Duitse Democratische Republiek) het recht verleende om zich op elk moment bij de Bondsrepubliek aan te sluiten. De NAVO moet het Oekraïense verzoek tot lidmaatschap aanvaarden, en erkennen dat het bondgenootschap bereid is om als hoeder op te treden van de territoriale integriteit van Oekraïne binnen de feitelijke grenzen (exclusief de oostelijke regio’s en de Krim). De Europese Unie moet Oekraïne als slachtoffer van Russische agressie behandelen en de economische en politieke samenwerking met Rusland sterk verminderen. Zo moet een duidelijke grens worden getrokken die Rusland niet zonder rampzalige gevolgen kan overschrijden. Voor de Oekraïners is het beter om toe te treden tot de NAVO (en later tot de EU), ook al verliezen ze een deel van hun soevereine grondgebied, dan om vast te houden aan territoriale illusies zonder geïnstitutionaliseerde bondgenootschappen.

Waarom ik pleit voor de ‘ordelijke’ aftocht van het Oekraïense leger? Allereerst omdat Vladimir Poetin veeleer wil ‘strijden voor de rechten van de Russen in Novorossija’ dan dat hij dit gebied wil veroveren. We mogen niet vergeten dat Donetsk en Loegansk nooit een bron van welvaart zijn geweest. In 2013 ontving Donetsk 31,3 procent van alle overdrachten uit de staatsbegroting die de regionale overheden ter ondersteuning kregen toegewezen en de bedrijven die in de regio stonden ingeschreven ontvingen maar liefst 129(!) procent van de BTW die ze aan deze begroting bijdroegen. Het aardgas, dat voor 410 dollar per duizend kubieke meter van Rusland werd gekocht, werd in het Oosten verkocht voor 160-210 dollar (voornamelijk omdat de grote ondernemingen in het gebied werden bestuurd door mensen uit de kring van president Janoekovitsj). De kolenindustrie kreeg jaarlijks een overheidssubsidie van 2,5 miljard dollar. Niet Donetsk, maar de oblast Poltava leverde in 2013 de hoogste nettobijdrage aan de Oekraïense rijksbegroting. ‘Novorossija’ zal Rusland dan ook met een financieel ‘zwart gat’ opschepen en zal Moskou minstens 20 miljard dollar per jaar, oftewel 6,5 procent van de federale Russische begroting kosten. Die uitgaven zullen nog veel hoger zijn als Moskou daar een enorme wederopbouw moet organiseren. Samen met de Krim zullen de oostelijke delen van Oekraïne dan een struikelblok worden dat de Russische economie duur te staan komt.

In 1918 drong Vladimir Lenin, toen de leider van het jonge Sovjet-Rusland, aan op het vredesverdrag van Brest-Litovsk met Duitsland, met als gevolg enorme territoriale concessies van de kant van de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek. Maar een jaar later stortte het Duitse Rijk ineen en binnen drie jaar stond het Sovjet-leger aan de rand van Warschau. Zonder rechtstreekse parallellen te trekken, zou ik zeggen dat Oekraïne nu niet zozeer behoefte heeft aan zijn oostelijke gebieden, als wel aan interne zelforganisatie, het NAVO-lidmaatschap, serieuze institutionele hervormingen en massale investeringen uit de Europese Unie. Zoals uit veel historische gevallen blijkt, zijn de meest geslaagde moderniseringspogingen ondernomen in de landen die een deel van hun grondgebied verloren of ingrijpende oorlogsachtige crises ondergingen (zoals Zuid-Korea en Taiwan na wrede oorlogen of Singapore nadat het uit de Maleisische Federatie was verdreven) – dus Oekraïne heeft op dit moment niet anders te vrezen dan zijn eigen onvermogen om zijn economie en zijn staatsapparaat te hervormen.

Oekraïne kan dus beter zijn ongecontroleerde gebieden opgeven en overgaan tot de inrichting van een moderne Europese maatschappij onder de ‘paraplu’ van de NAVO en de EU – in afwachting tot het Russische bewind net als eerder het Sovjetbewind bezwijkt onder de last van zijn eigen imperialistische aspiraties. En als Oekraïne zich tot een welvarend land weet te ontwikkelen, zou dit weleens eerder kunnen gebeuren dan we ons kunnen voorstellen.