Het raadsel van de Neanderkrassen

Spaanse rotsgravure kan direct bewijs vormen voor abstract denken door Neanderthalers.

Het ongeveer 20 cm brede kraspatroon, gemaakt door Neanderthalers. Foto Stewart Finlayson

Een Neanderthaler kraste 40.000 jaar geleden een simpel patroon in de bodem van een grot aan de voet van de rots van Gibraltar. Eerst kerfde hij twee lange groeven, van links naar rechts. Daaroverheen nog zes kortere krassen, van boven naar beneden.

Wat het patroon voorstelt of betekent weet niemand.

Maar dat het om een simpele rotsgravure gaat staat wel vast. En deze abstracte lijnen laten dus zien dat Neanderthalers net als moderne mensen abstract konden denken, schrijft een internationaal team van antropologen onder leiding van Clive Finlayson deze week in Proceedings of the National Academy (online). Het is een gewaagde conclusie. Tot nu toe was er nooit direct bewijs gevonden dat Neanderthalers decoraties of kunst maakten.

In grondlagen bovenop het krassenpatroon hadden onderzoekers eerder al stukjes houtskool gevonden: sporen van een haardvuur. De oudste kooltjes bleken 39.000 jaar oud. De krassen moeten minstens zo oud zijn, schrijven de onderzoekers. En Neanderthalers zijn de enige mogelijke makers van het patroon, vinden ze. Moderne mensen (Homo sapiens) hadden rond deze tijd al wel Europa bereikt, maar nog niet het meest zuidelijke puntje van het Iberisch schiereiland.

Finlayson en zijn collega’s denken niet dat het patroon op natuurlijke wijze kan zijn ontstaan. De stenen bodem van de grot bestaat uit dolomiet. Natuurlijke barsten in dit gesteente elders in de grot zijn een stuk dieper dan de krassen van het patroon.

De krassen zijn ook niet toevallig ontstaan tijdens de bewerking van een huid of vacht. Toen de onderzoekers zélf verse varkenshuid op een blok dolomiet versneden met stenen werktuigen, ontstonden er krassen die meer golfden, grilliger waren en meer in diepte varieerden dan de groeven van het patroon.

Alleen met zorgvuldig en herhaaldelijk schrapen konden de onderzoekers de krassen van de rotsgravure reproduceren. Voor de diepste kras slepen ze 54 keer met een stenen werktuig over het dolomiet. Ze schatten dat er in totaal 188 tot 317 krassen nodig waren om het hele patroon te maken. De Neanderthaler moet lang en secuur aan het werk zijn geweest om zijn gravure af te maken. En dat betekent – volgens Finlayson – dat de Neanderthalermaker de gravure bewust ontwierp en uitvoerde.

De reacties op zijn conclusie zijn wisselend. „Een belangrijke vondst”, oordeelt Alistair Pike, archeoloog aan de University of Southampton. „Rotsgravures komen nu bovenop het spaarzame bewijs dat Neanderthalers symbolisch gedrag vertoonden, naast het gebruik van pigmenten.”

Maar Wil Roebroeks, hoogleraar archeologie in Leiden, is niet overtuigd. „De stap van dit patroon van gegraveerde lijnen naar ‘abstract denken’ gaat mij te ver.” En hij heeft twijfels over de datering van het patroon: „De laag boven de gravure bevat houtskooltjes van verschillende ouderdom, van 30.000 tot 39,000 jaar oud. Dat is mogelijk een aanwijzing dat het materiaal in de laag is omgewerkt.”

Ook Jean-Jacques Hublin, hoogleraar aan het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie, heeft twijfels. „Het klopt dat er 39.000 jaar geleden nog geen moderne mensen waren in dit deel van het Iberische schiereiland. Maar moderne mensen waren al wel aanwezig in Noord-Spanje. En aan de andere kant van de Straat van Gibraltar, 13 km verderop.”

Maar voor Clive Finlayson staat vast: dit is een Neanderthalergravure. „In de laag direct erboven vinden we alleen maar werktuigen van Neanderthalers.”