Was Rutte klaar? Over deze kwesties kan hij nog uitglijden

De moeilijkste hervormingen heeft het kabinet-Rutte II dan misschien achter de rug. Valkuilen zijn er nog volop. Waar kan het kabinet nog over uitglijden?

Het boze buitenland

Rusland dat Oekraïne binnenvalt, Arabische landen die een Libisch vliegveld bombarderen, Israël en Palestina die elkaar met raketten bestoken, genadeloze godsdienstwaanzinnigen die een kalifaat met middeleeuwse normen en waarden in Syrië en Irak proberen te stichten. De dreigingen waren sinds het einde van de Koude Oorlog niet zo talrijk en dichtbij. En dan is er ook nog het lopende onderzoek naar het neerschieten van vlucht MH17, waarbij 196 Nederlanders stierven. De geopolitieke toestand zal het politieke jaar beheersen.

Al deze conflicten hebben het vermogen Nederland te raken. De sanctieoorlog met Rusland zal zorgen voor economische problemen. De Russische onverzoenlijkheid is ook een risico voor olie- en gasprijzen, net als de nog steeds groeiende vluchtelingenstromen richting Europa.

In het ergste geval raken ook Nederlandse militaire betrokken, als vredes- of NAVO-troepen.

Als klein, militair zwak land door de storm manoeuvreren zal serieuze inspanning vereisen.

De werkloosheid

Niet alleen de buitenwereld is een risico voor economische groei. De Europese Unie zelf blijft economisch kwakkelen. De inflatie is zo laag dat deflatie een reëel risico is – in Italië is het sinds deze week een feit. De werkloosheid blijft ook in Nederland hoog. En dat is voor elke landsregering een niet te negeren probleem.

Het kabinet heeft na het beheersbaar maken van het begrotingstekort gezegd dat nu het nu de werkgelegenheid gaat aanpakken. Maar de blijvende Europese nadruk op het saneren van de landenbegrotingen biedt het kabinet weinig ruimte om de economie van impulsen te voorzien. Dan moet het kabinet blijven hopen dat de economie ‘vanzelf’ aantrekt. Gebeurt dat niet, dan zal de spanning tussen coalitiepartners VVD en PvdA toenemen. De nogal uiteenlopende ideeën die ze hebben over hoe je een economie beheert en beheerst zullen onder die druk tot botsingen leiden.

De peilingen

Bijna twee jaar lang waren de coalitiepartners verbonden door abominabele peilingen. Dat doodde alle lust om het kabinet op te blazen. Stabiliteit geboren uit angst. Maar de laatste maanden stijgt de VVD in de virtuele kiezersgunst, terwijl de PvdA blijft kwakkelen. Het zal de sociaal-democraten het gevoel geven dat zij binnen de coalitie niet genoeg overwinningen binnenslepen. Duurt dat lang, dan zal de neiging bij de achterban van de PvdA groeien om herkenbaar en verkoopbaar links beleid. Dat zal de verhoudingen met de VVD niet makkelijker maken.

Een andere instabiele factor is D66. Zoals zo vaak beloofden de peilingen D66-leider Alexander Pechtold afgelopen jaar prachtige vooruitzichten. Maar in recente peilingen kalft deze potentiële aanhang wat af. Dat kan D66 onrustig maken. Politieke populariteit is net als een aandelenkoers, je kunt beter op het hoogste punt incasseren.

Met elke begroting die Pechtold steunt neemt de macht die hij over de coalitie heeft af – en daarmee zijn vermogen om zich te profileren als hoeder van de Nederlandse politieke stabiliteit en hervormingszin.

De Provinciale Staten

Nu is de band van D66 en de andere twee gedoogpartijen (ChristenUnie en SGP) nog goed. De afgelopen weken nog hebben ze in grote harmonie de rijksbegroting van 2015 in elkaar gezet. Met z’n vijven hebben de partijen een minieme meerderheid in de Eerste Kamer.

Maar de samenstelling daarvan zal na de Statenverkiezingen van 26 mei 2015 veranderen. Grote zetelverschuivingen zullen tot een nieuwe politieke dynamiek leiden – zelfs al behouden de vijf partijen hun meerderheid. Stel je voor dat de PvdA halveert en D66 drie keer zo groot wordt (het zou zomaar kunnen). Dan kunnen we nog heftiger aanvaringen tussen PvdA-leider Diederik Samsom en D66-leider Pechtold verwachten dan we nu al hebben gehad.

De Schilderswijk

De afgelopen weken dook het kabinet op het probleem van Nederlandse jihadstrijders die afreizen naar Irak en Syrië – en terugkeren.

Door de verbanden met de extremistische islam en de vragen die weer opkomen over de integratie van de moslimgemeenschap in Nederland appelleert het onderwerp aan nogal wat trauma’s van zowel VVD als PvdA. Tegelijk is de nieuwe oplaaiende integratieonrust voor de PVV en het CDA een uitgelezen kans om de VVD aan te vallen.

Nu al is te zien dat de VVD het moeilijk vindt haar liberale idealen te verenigen met de behoefte zich dé onverzoenlijke veiligheidspartij te tonen.

PVV-leider Geert Wilders en CDA-leider Sybrand van Haersma Buma gebruiken nu al elke gelegenheid om het kabinet zwakte en besluiteloosheid te verwijten. Elke nieuwe demonstratie zoals in de Schilderswijk of gruweldaad in het Midden-Oosten zal ze nieuwe munitie geven om hun aanvallen door te zetten.

Maar de politieke kant is de minst belangrijke. De zaak heeft ook de potentie om serieuze maatschappelijke onrust te veroorzaken, als angst voor de daden van moslimextremisten in Syrië en Irak zich omvormt tot wantrouwen in de islamitische gemeenschap in Nederland.