Column

Twee gulden vijftig boete voor veteraan

Getekend, Veteranen in Therapie (NCRV).

In de televisieprogramma’s van Coen Verbraak is het woord belangrijker dan het beeld, ook als ze ‘documentaire’ heten. Verbraak laat zien dat je met talking heads heel spannende televisie kan maken, mits je in de montage de kern weet te raken.

Het waren niet zijn profielen van bekende Nederlanders, maar de eerste reeks van Kijken in de Ziel (NTR) over psychiaters, die hem een uitnodiging bezorgde van het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV). Die wilde een film laten maken over zijn ondersteuning van Nederlandse veteranen met een posttraumatische stress-stoornis (PTSS). Het gisteren uitgezonden resultaat Getekend, Veteranen in Therapie (NCRV) zet inderdaad de deur open om ons inzicht te verschaffen in een weinig onderkend probleem.

In een kleine anderhalf uur maken we kennis met zes veteranen van vredesmissies in Libanon, Bosnië en Afghanistan. Ze waren tussen de 17 en de 22 toen ze vrij onverhoeds met de gruwelen van de oorlog werden geconfronteerd. Sommigen verwerken dat redelijk goed, anderen niet, en niemand weet precies waarom. Er zijn aanwijzingen dat het niet eens zozeer de herinnering aan een enkele heftige ervaring is die hen opvreet, maar een systeemfout veroorzaakt door een periode van permanente dreiging.

Volgens Verbraaks vertrouwde procedé vervloeien de niet bij hun naam geïntroduceerde hoofdpersonen in de montage tot dé veteraan. Het zijn niet de therapieën die de meeste indruk maken: tekenen en schilderen, een wekelijks groepsgesprek, het miraculeuze EMDR (onlangs ook al in Doe Even Normaal) en voor de een een buddy-hond, voor de ander een bezoek aan Lourdes. Het interessantst zijn de uitspraken van de hoofdpersonen en hun familieleden. Ze voelen zich vooral verraden en in de steek gelaten door Defensie, ook al ontdekken ze in een volgens stadium dat een ander de schuld geven uiteindelijk niets oplost. Maar als je alleen een brief krijgt om je plunjebaal in te leveren en dan een boete van twee gulden vijftig omdat een schoenborsteltje ontbreekt, dan heb je niet echt het gevoel dat het Koninkrijk der Nederlanden achter je staat.

Het woord trauma is in feite een beetje misleidend. De PTSS wordt ook gevoed door oorzaken in iemands hoofd: het schuldgevoel dat je niet genoeg hebt kunnen doen om mensen van de ondergang te redden, maar ook het falen in de ogen van je eigen dierbaren. Het zo schadelijke zwijgen en oppotten wordt eerst gemotiveerd met de gedachte er een ander niet mee lastig te willen vallen, en direct daarna door de tweede inval: je wilt niet dat een vader als held van zijn voetstuk valt.

Er is best wat aan te merken op de structuur van de film en de mate waarin kernbegrippen goed uitgelegd worden. Maar veel belangrijker is dat voor het eerst in Nederland de stem van de veteranen gehoord wordt op een manier die door veel mensen begrepen zal worden. Er komen meer oorlogen aan. Misschien moeten we daar geen tieners met een nog onvolgroeid brein naar toe willen sturen. En ze in ieder geval beter opvangen als ze thuis komen.