De open samenleving staat onder druk

Sommige mensen wagen hun leven voor een klein beetje meer vrijheid, terwijl wij zo veel vrijheid kennen dat we haar soms niet meer lijken te zien. Marietje Schaake kan zich er enorm over opwinden. De Europarlementariër overweegt een documentaire te maken.

illustratie enkeling

Zullen we het een keer niet over politiek hebben?

„Lijkt me een goed idee!”

Wat zou je zijn geworden als je geen Europarlementariër voor D66 zou zijn?

„Documentairemaker. Dat is een droom die ik al langer heb, en die door mijn werk in de politiek alleen maar sterker is geworden.”

Ah. Dus je wilt de politiek uit.

„Nee, dat niet, maar ik hoor zoveel bijzondere verhalen van mensen die ik in dit werk tegenkom, omdat je als Europarlemantariër veel reist om te zien hoe het eraan toe gaat, en waarvan ik denk dat ze gehoord en gezien moeten worden.”

Zoals?

„Toen ik een paar jaar geleden in Oost-Turkije was, ontmoette ik een Iraans stel, ze waren net zo oud als ik. Het was vlak na de demonstraties tegen de uitslag van de presidentsverkiezingen in 2009. De man was de zoon van een belangrijke ayatollah, maar keerde zich tegen de Islamitische Republiek. Na maanden van gevangenschap werd hij een paar dagen vrijgelaten vanwege de nieuwjaarsvieringen. Toen hij in die dagen een vriend hielp te vluchten werd ook hij mee de Turkse grens over gejaagd, omdat ze anders allebei zouden worden opgepakt. In de gevangenis had men hem nog ‘gespaard’ vanwege zijn belangrijke vader. In plaats van de martelingen te ondergaan moest hij toekijken. Een straf die hij nog veel erger vond.

„Zijn vrouw kwam hem in haar vakantie in het geheim bezoeken. Ze wilde me apart spreken en beefde van top tot teen. Haar schoonvader overleed terwijl haar man in Oost-Turkije zat, waar hij elke nacht in een ander bed sliep om niet 80 kilometer van de grens met Iran, toch opgepakt te worden. Het zou niet de eerste keer zijn dat vluchtelingen ook in Turkije gevonden werden door de Iraanse geheime dienst. Ze kon hem niet vertellen dat zijn vader stierf uit angst dat hij naar huis zou terug willen keren voor het afscheid of voor wraak.

„Dit soort ontmoetingen grijpen je aan en blijven je bij. Daar zou ik meer mee willen doen. Natuurlijk neem ik ze mee in mijn politieke werk, maar dat is op een abstract niveau. Mensen hebben een gezicht, dat is wat ik soms mis.”

Hoe zet je de knop om als je vervolgens weer door gaat met het verdedigen van een impopulaire EU?

„Dat is soms best lastig, het contrast is heel groot. Als je meteen na een bezoek aan een vluchtelingenkamp naar een gastcollege of naar stemmingen in het Europees Parlement doorgaat, is dat sterk voelbaar. Sommige mensen wagen letterlijk hun leven voor de kans op een heel klein beetje meer vrijheid, en wij kennen zoveel vrijheid dat we haar soms niet meer lijken te zien.

„Overigens heb ik niet het gevoel dat ik de huidige impopulaire Europese Unie hoef te verdedigen, maar vind ik dat we de mogelijkheden die we hebben moeten aanwenden om de EU beter en democratischer te maken. De open samenleving zoals we die kennen, staat onder druk.”

Is dat zo?

„Ja. Politici zeggen dat demonstraties of vlaggen preventief verboden moeten worden. Terwijl het recht op vrije meningsuiting, maar ook het recht om te demonstreren de kern zijn van democratie, het zijn grondrechten. Sinds 9/11 is het een trend om onder het mom van veiligheid, vrijheid uit te hollen. Ook als het gaat om cyberveiligheid lijkt men de prijs van het opofferen van vrijheden voor lief te nemen. De NSA-onthullingen laten zien hoeveel technische mogelijkheden er al zijn om in ieders internetverkeer in te breken, of je nu verdachte bent of niet. Daarmee is de proportionaliteit, maar ook het principe van onschuld totdat schuld bewezen is ondermijnd. Het feit dat al deze beslissingen zonder de gepaste democratische of juridische controle plaatsvinden, vaak met hulp van commerciële bedrijven, en dat internetgebruikers over de hele wereld de dupe kunnen zijn, laat zien dat fundamentele principes van de democratie veel te makkelijk overboord worden gegooid. De vraag is of je dat ooit nog terug kunt draaien. Zo geef je terroristen eigenlijk wat ze willen. Je moet natuurlijk niet naïef zijn over de reële dreigingen, maar wel weten wat je wilt verdedigen.”

Nu hebben we het toch weer over politiek.

„Ja en nee.”

Dat klinkt als een typisch D66 antwoord.

*lacht* „Ja misschien wel. Maar nuance en vooral verdieping in de waarden blijven belangrijk, niet alleen een headline of tweet.”

Zoek je het niet allemaal heel ver van huis met thema's als Iran, mensenrechten, of nog abstracter ‘Europa in de wereld’?

„Mensenrechten zijn heel concreet. Zeggen en zijn wie je wilt, persoonlijker wordt het niet. Ook in Amsterdam of Londen hebben mensen te maken met discriminatie en censuur. Bovendien is het een illusie te denken dat ontwikkelingen ver weg niet van belang zijn voor Nederland. Afgelopen zomer heeft dat pijnlijk duidelijk gemaakt. Rusland, IS, Syrië of Libië raakt ons direct. We zijn wereldwijd steeds meer verbonden via handel, vluchtelingenstromen of Nederlanders die in een oorlog in het Midden-Oosten gaan vechten.”

En uit Brussel bleef het stil.

„Ja, veel te stil, dat is onacceptabel.”

Voor ik het vergeet, hoe liep het met de Iraniërs af?

„Ze smeekten me of ik hen een visum kon geven.”

En?

„Dat kan ik niet.”

Waarom niet?

„Omdat het ontzettend moeilijk is geworden in Nederland een veilig onderkomen te vinden, we zijn van een vrijhaven voor vrijdenkers een gesloten land geworden. In de dagen na het neerhalen van de MH17 maakte staatssecretaris Teeven bekend dat Nederland ondanks verzoeken van Duitsland niet meer Syrische vluchtelingen zal opnemen. Die mededeling ging bijna onopgemerkt voorbij omdat het land in diepe rouw was. Een opmerkelijke timing, politiek slim maar moreel verwerpelijk. Nederland vangt nu 250 Syrische vluchtelingen op, terwijl Zweden, met de helft van onze bevolking, 16.000 vluchtelingen uit Syrië onderdak biedt. Het idee dat het niet om aantallen gaat maar om mensen is soms ver te zoeken.”

En nu?

„Ik ben benieuwd hoe het met de Iraniërs gaat, al krijg ik nog wel eens anonieme mails van mensen uit Iran, ook van mensen die ik jaren geleden in Turkije heb ontmoet. Het beste dat ik kan doen is hun verhalen gebruiken als inspiratie voor betere oplossingen.”

Politici moeten daar meer aan doen lijkt me…

„Zeker, dat moet ook, maar die politici zijn het misschien wel eens over een groot deel van de problemen, maar niet over de oplossingen. Het Europees buitenlandbeleid is zwak. Op het gebied van defensie wordt nauwelijks samengewerkt, terwijl vrijwel niet één lidstaat zichzelf alleen kan verdedigen. En landen als Rusland, China of de VS spelen lidstaten onderling eenvoudig tegen elkaar uit. We kopen bijvoorbeeld 28 keer energie in, in plaats van gezamenlijk, en zetten al helemaal niet ambitieus genoeg op energie-onafhankelijkheid in. Intussen kunnen regeringsleiders het maar niet eens worden over een stevige aanpak. Ze willen hun eigen plek behouden en verkiezingen winnen, in plaats van leiderschap voor een sterk Europa tonen, of zich überhaupt aan een langetermijnvisie wagen.”

Tot slot, wanneer zien we je eerste documentaire verschijnen?

„Die komt er zeker een keer, maar voorlopig doe ik als volksvertegenwoordiger wat ik kan om licht te schijnen op belangrijke thema’s en de mensen daarachter.”