Van zoveel veiligheid worden de mensen onzeker

Nu krijgt de overheid ook al kenmerken van een angststoornis, constateert Willem van der Does. Maar door steeds meer veiligheidsmaatregelen in te bouwen, hou je de gevaren nog niet buiten.

In een forum op de website van de ANWB zag ik ooit het volgende verzoek om een route-advies: hoe rijd ik van Utrecht naar Rome zonder een tunnel te hoeven nemen? De heer in kwestie maakte zich bekend als een trouwe Frankrijk-vakantieganger, maar hij wilde nu eens wat anders. Alleen, die vermaledijde tunnels door de Alpen. „Geen therapeutische adviezen graag”, besloot hij zijn oproep, „want mijn angst is toch irrationeel”.

Fobieën zijn niet grappig, maar deze laatste toevoeging wel. Het zijn namelijk juist de rationele angsten waarbij therapeutische adviezen weinig uithalen. Als u oog in oog staat met een hongerig roofdier, beleeft u een rationele angst. Een therapeut kan dan praten als Brugman, maar het beste wat hij kan bereiken is dat u uw dood waardig tegemoet treedt.

Hoe anders is dit bij een fobische angst zoals angst voor tunnels. Hier kan uw therapeut bereiken dat u kalmer en geconcentreerder achter het stuur zit, waardoor de kans op overlijden in de tunnel wordt gereduceerd van bijna nul tot vrijwel nul. Maar niet nul. Hoe goed u ook oplet, er is een kans, groter dan nul, dat iemand anders in slaap valt of roekeloos rijdt en een ongeluk veroorzaakt. Zoals in de Mont Blanctunnel in 1999, toen 38 mensen om het leven kwamen. De vraag is dus niet: hoe krijg je de kans op een catastrofe op nul, want veelal is dat onmogelijk. De vraag is: hoe leef je met het feit dat de kans niet nul is, en wat is het alternatief je waard? Het is ongetwijfeld mogelijk om van Utrecht naar Rome te rijden zonder tunnels te passeren. Maar dan moet u op allerlei punten de snelweg verlaten, B-wegen en bergpassen kiezen, en dus veel meer kilometers maken op relatief gevaarlijker wegen. De kans dat u het niet overleeft, stijgt.

Het lastige is, dit kunnen we onze Frankrijkganger uitleggen maar het zal hem waarschijnlijk niet overtuigen – misschien weet hij het allang. Hij herinnert zich echter nog levendig die brand in de Mont Blanctunnel en besluit Rome links te laten liggen of neemt de bergpassen. We overschatten het gevaar van sommige zaken juist omdat ze zo zeldzaam zijn. Een ongeluk in een tunnel haalt het journaal zelfs als er alleen materiële schade is, niet de ‘gewone’ verkeersdoden op dezelfde dag.

Angststoornissen laten ons zien wat er gebeurt indien we onzekerheid onvoldoende verdragen. Boven een bepaald niveau heeft het inbouwen van steeds meer veiligheid een paradoxaal effect. De onzekerheid neemt toe tot chronisch piekeren, we worden achterdochtig of we worden somber van alle gemiste kansen. Het wordt er zelden veiliger van. Wie zeker wil zijn dat hij een dodelijke ziekte te snel af is, neemt elk pijntje en puistje serieus en laat continu een vals alarm afgaan waardoor er steeds meer pijntjes verschijnen. Wie te bang is om mensen tegen het hoofd te stoten, maakt nooit contact. Wie geen fout wil maken, brengt niets belangrijks tot stand.

De overheid krijgt nu zelf kenmerken van een angststoornis. De hoeveelheid veiligheidsmaatregelen begint namelijk contraproductieve trekken te vertonen. Neem nu de gezondheidszorg. Patiënten worden beschermd tegen suboptimale zorg door richtlijnen voor behandeling waar dokters zich aan dienen te houden. Niet al het medisch handelen is echter in richtlijnen te vangen. Als dokters moeten vrezen voor tuchtrechtelijke vervolging als ze weloverwogen van een richtlijn afwijken, dient dat de patiëntveiligheid niet. Aangifte bij een medische misser werkt defensieve geneeskunde in de hand, waardoor kosten worden opgedreven en fouten eerder toe- dan afnemen. Duidelijke procedures met checks en double-checks kunnen fouten en complicaties bij operaties voorkomen, maar anesthesiologen klagen nu dat het systeem overheersend is en niet is opgesteld in overleg met de gebruikers. Hierdoor gaat het interfereren met de primaire taak en is de patiënt de dupe.

In de psychiatrie is een methode om behandelaars en patiënten feedback te geven over de behandelvoortgang gekaapt door de zorgverzekeraars, gesanctioneerd door de overheid. Ze gaan er een systeem van verantwoording en budgettering van maken. Het gevolg is dat een potentieel bruikbaar instrument om zeep is geholpen en een cynische sfeer is ontstaan omtrent het systematisch meten van behandeluitkomsten.

Vele wegen leiden naar Rome, maar het resultaat van de reis is niet altijd hetzelfde. Het goede nieuws voor onze Frankrijkganger – als ik toch een therapeutisch advies mag geven – is dat hij een vrij makkelijk te behandelen aandoening heeft. Als hij leert onzekerheid te verdragen en contraproductieve maatregelen nalaat, kan hij sneller genezen dan hij voor mogelijk houdt.

Behandeling wordt iets gecompliceerder bij angst voor ernstige ziektes of sociale angst, maar het recept is hetzelfde en het resultaat meestal goed: het nalaten van veiligheidsverhogende maatregelen kan al wonderen doen.

De overheid, vrees ik, is grotendeels resistent tegen behandeling. Toch kan ook de overheid beter leren beseffen dat ‘steeds meer zekerheid’ niet alleen een limiet heeft, maar ook een prijs.

    • Willem van der Does