Ik ben er als je goed presteert

De AZ-trainer staat dit weekend niet op het veld. Marco van Basten kampt „vanwege privézaken al langere tijd met fysieke ongemakken”, liet zijn club deze week weten. Sinds kort moet hij het zonder zijn vader stellen.

Toen Joop van Basten de talenten van zijn zoon Marco ontdekte, projecteerde hij al zijn ambities op hem. Foto Michael Kooren

Na zijn vaders dood, in juli, ging Marco van Basten gewoon weer aan het werk. Alsof dat zomaar kan: afscheid nemen van de 84-jarige die jou heeft gevormd, misschien ook wel misvormd, en dan lekker gaan ballen met de jongens van AZ. Het bleek toch niet te kunnen, gezien de nieuwsberichten. Voetbaltrainer Van Basten zit voorlopig thuis want zijn hart protesteert. Volgens AZ worstelde hij al langer met privéproblemen. Details daaromtrent zijn ons bespaard gebleven. Gelukkig — dit is wel genoeg zo.

Het is de totaal afgebladderde mythe: Marco de Alleskunner kan niet alles, verre van dat. Hij heeft hartkloppingen en zijn team staat er bovendien slecht voor. Laatste sportieve quote, vorig weekend: „Een absolute wanvertoning.” Volgende maand wordt hij vijftig, ook dat nog.

Zijn moeite met het overlijden van zijn vader is goed voorstelbaar als je bedenkt dat Van Basten senior vroeger de bepalende factor was voor de jonge Marco. Joop van Basten was zelf profvoetballer geweest en vanwege verplichtingen als trainer en scout zelden huis. Totdat hij de talenten van zoon Marco ontdekte en hij al zijn ambities op het smalle ventje met de gulle lach projecteerde. Marco’s oudere broer Stanley was weliswaar vernoemd naar de Britse voetballegende Stanley Mathews, maar Stanley bleek geen godsgeschenk te zijn en Marco wel. Gevolg: vader ging op zaterdag altijd kijken naar Marco en nog maar soms naar Stanley. Boodschap: ik ben er als je goed presteert.

„Je hebt nog een zoon en een dochter”, wierp Leny van Basten wel eens tegen. „Die laat je links liggen.” Woorden in de wind boven het Amsterdam-Rijnkanaal, waar de flat van de Van Bastens op uitkeek.

Zijn kamer leek een grafkelder

Twintig jaar geleden opende Joop van Basten de oude kamer van Marco, voor het toen net opgerichte tijdschrift Hard Gras. De lezers vergaapten zich later aan foto’s van een ruimte volgepakt met shirts, medailles, bekers, vaantjes, alsof die flat in Utrecht de grafkelder van Toetanchamon was. In 1994 was Marco nog onbereikbaar en onaantastbaar, een levende jongensdroom. Een tragische held met een kapotte enkel en een te vroeg beëindigde loopbaan. Meestal zweeg hij, de parafernalia moesten het doen. Onderzoek naar Marco vereiste archeologisch speurwerk. Gelukkig had vader alles van Marco’s successen – zeg maar Joops eigen successen – bewaard. Kijk eens, een schriftje met aantekeningen! Helemaal authentiek!

Tien jaar later ging het Heilige der Heilige nogmaals open, dit maal voor biograaf Johan Faber. Vader Joop had inmiddels behoorlijk spijt van zijn eenzijdige opvoeding, zo bleek in Het mysterie Marco. „Ik heb mijn gezin tekort gedaan”, zei hij. „Mijn vrouw had recht op mij. Maar ja, we hadden drie kinderen, en ik moest het alleen verdienen. Je kunt maar op één plek tegelijk zijn.”

Eén plek: de zijde van Marco.

Toen Het mysterie Marco verscheen, in 2004, zette Van Basten de lijn voort als trainer. Hij werd meteen maar bondscoach — je was geroepen voor het grote of niet. In die rol was de aanbeden ex-goalgetter nog altijd ongenaakbaar nuchter, en het werkte: alleen al de aanwezigheid van de mysterieuze ex-aanvaller deed zelfs de meest ervaren internationals extra hun best doen. Aldus leek San Marco opnieuw op weg naar wereldroem: een toptrainer in de dop, een ziener, een coach die steengoed was en die wist dat zijn vader als een denkbeeldige gids over zijn schouder meekeek, want zo gaat dat bij vaders en zoons nu eenmaal. (Over zijn moeder, sinds twee hartinfarcten in 1985 in een verpleegtehuis, sprak hij nooit, evenmin als over zijn vriendje Jopie dat vroeger voor zijn ogen was verdronken. Wat kocht je voor die emoties?)

Marco was een pannenkoek

In 2008 stopte Van Basten als bondscoach. Hij had redelijke successen behaald maar hij was niet heilig meer. In januari 2009 drukte het woord ‘pannenkoek’ hem voorgoed met beide benen op de grond. Zijn team, Ajax, speelde dermate beroerd dat een toeschouwer hem in onvervalst Amsterdams op zijn nummer zette. Marco hoefde zich niets in te beelden, hij was een pannenkoek. De trainer zei nog iets terug ook tegen die toeschouwer en dat maakte hem zo mogelijk nog alledaagser.

De voormalige San Marco trok zich terug, werd tv-analist en volgde cursussen. Hij moest nog veel leren, vond hij zelf. Van Basten keerde weer terug als trainer van bescheiden clubs als SC Heerenveen en AZ. In Friesland en Alkmaar rept hij van taken die moeten worden uitgevoerd en onderscheidt hij zich nog maar weinig van de andere trainers die nu eens winnen en dan eens verliezen en die daar met een bloedstollende ernst over filosoferen. De ooit onaanraakbare rolt met doelpuntenmakers in het gras, helemaal happy, of hij slaat zijn hand stuk tegen de dug-out na een gemiste kans. Indruk: eindveertiger is bezig het gewone leven te ontdekken. Verlost van zijn vroegere arrogantie, van het juk per se de beste te moeten zijn, oogt hij sympathiek, dichtbij als de man van hiernaast.

Zijn vader is dood en zijn hart zegt dat je zulke dingen serieus moet nemen. Weer wat geleerd.

    • Auke Kok