Zevenaar: van mokerslag naar luxeprobleem

Acht jaar na sluiting is de pijn van het banenverlies wegge-trokken, maar het gat in de stad nog steeds niet ingevuld.

Wat Bergen op Zoom nu overkomt, beleefde Zevenaar acht jaar geleden: vertrek van de grootste werkgever ter plaatse.

Philip Morris keert Bergen op Zoom (53.000 inwoners) de rug toe, waardoor 1.230 banen verdwijnen. British American Tobacco hield het in 2006 in Zevenaar (32.000 inwoners) voor gezien, waardoor 600 werknemers hun baan verloren.

„Een mokerslag”, herinnert Zevenaars burgemeester Jan de Ruiter zich. Voor de werknemers, de toeleveranciers en de stad, die sinds de oprichting in 1920 van voorloper Turmac (Turksch-Macedonische Tabaksmaatschappij) een geschiedenis van bijna negentig jaar met de sigarettenfabriek deelden.

De Ruiter protesteerde, demonstreerde, kreeg belet bij de BAT-top in Londen. Dat overleg bestempelt hij achteraf als een „schijngesprek”. „Je mag dan de burgemeester zijn, op dat moment was ik niet meer dan een speelbal in een wereldomspannende concernstrategie.” Er restte hem „niets anders dan nadrukkelijk de morele kaart te spelen”.

‘Zevenaar’, destijds een van de bestdraaiende fabrieken van BAT, moest hoe dan ook dicht – daar viel, net als nu in Bergen op Zoom, niet aan te tornen. De productie (30 miljard sigaretten per jaar) ging naar Polen (70 procent), Duitsland (20 procent) en Roemenië (10 procent).

De Ruiter (PvdA) hekelde „de eenzijdige nadruk” die BAT volgens hem legde „op de beurswaarde”. Die stond in zijn ogen „in schril contrast met de schandalige verkwanseling van werkgelegenheid” in zijn stad.

Zijn „morele toer” heeft er volgens De Ruiter toe bijgedragen dat BAT voor „de minst slechte afronding” koos. Zo vlijt hij zich met gedachte dat BAT zich heeft ingespannen om Zevenaar „zonder al te veel gezichtsverlies te verlaten”.

‘Goudgerand sociaal plan’

Behalve een „goudgerand sociaal plan” voor de werknemers, leverde dat een schenking op van een half miljoen euro voor culturele instellingen als compensatie voor het wegvallen van de steun waarmee BAT (en voorlopers) de lokale gemeenschap jarenlang verblijdden.

Graag had Zevenaar de beroemde Peter Stuyvesant Collectie van meer dan 1.500 kunstwerken – een initiatief van ‘sigarettenkoning’ Alexander Orlow – behouden voor een eigen museum. Maar daar bleek BAT niet voor te porren.

De pijn van het banenverlies trok, ondanks de crisis, geleidelijk weg, maar de erfenis van de sluiting is nog volop zichtbaar. Het reusachtige complex (bijna 12 hectare) met enkele monumentale panden aan de rand van het centrum staat goeddeels leeg.

BAT verkocht het aan belegger Solidiam uit Amsterdam, dat een klein deel (hoofdgebouw, Hal 12 en voorterrein) voor 2 miljoen euro doorverkocht aan gemeente. Dit deel wordt binnenkort gerenoveerd en getransformeerd tot nieuw gemeentehuis.

Voor de grote rest van het BAT-complex ligt sloop in het verschiet, maar wat er voor in de plaats komt is nog steeds ongewis. De gemeente keurde een plan goed voor de bouw van 250 woningen, die pas na 2020 opgeleverd mogen worden om de lokale huizenmarkt niet al te zeer te verstoren. Maar dat staat sinds deze zomer op losse schroeven toen Solidiam verraste met de mededeling dat zijn voorkeur bij nader inzien uitgaat naar een outlet store.

Om dit alternatief aantrekkelijk te maken zal „een gedeelte van de winst van de outlet store worden gebruikt om het huidige winkelbestand van Zevenaar te revitaliseren”, aldus de belegger. Daarbij komt wat Solidiam betreft „het accent op kunst, cultuur en natuur, lokale initiatieven, leisure en food” te liggen.

Nadere details wil Solidiam niet kwijt, behalve dan dat Zevenaar met zo’n centrum van tientallen koopjeswinkels jaarlijks zou kunnen rekenen op 2 tot 4 miljoen bezoekers, die gemiddeld zo’n 7 uur zouden blijven en ruim 20 euro per persoon zouden besteden.

Zeg daar als gemeente maar eens ‘nee’ tegen, ware het niet dat er al een concurrerend plan van projectontwikkelaar Stable uit Amersfoort ligt voor een outletcenter van 1,2 hectare met circa zeventig winkels op een andere locatie in Zevenaar, namelijk het bedrijventerrein Zevenpoort langs de snelweg A12 (Arnhem-Oberhausen). De gemeente wil daaraan meewerken, maar inmiddels stromen de bezwaren van bezorgde winkeliers, omliggende gemeenten en de provincie Gelderland binnen.

Zo is de mokerslag van het vertrek van BAT, in de woorden van De Ruiter, veranderd in „een luxeprobleem”. Twee kandidaten die fors in zijn stad willen investeren – er zijn niet veel gemeenten aan de rand van Nederland die hem dat kunnen nazeggen. Zijn inspanningen zijn er nu op gericht beide partijen – Stable en Solidiam – bij elkaar te brengen.

    • Joop Meijnen