Hoe het escaleerde in Oekraïne

In november vorig jaar begonnen de volksprotesten in Kiev. Min of meer vreedzaam. Wat is er sindsdien allemaal gebeurd?

Kiev, 29 november 2013. Toen was er nog geen sprake van oorlogsdreiging. Foto Reuters

21 november

De dag dat het allemaal begint. De Oekraïense regering keert Europa abrupt de rug toe. Een week voordat de regering een associatieverdrag met de Europese Unie zou tekenen, besluit dezelfde regering af te zien van het verdrag. De president, Viktor Janoekovitsj, zegt dat hij niets anders kon omdat Rusland hem heeft „gechanteerd”. Rusland zou met zware economische sancties gedreigd hebben als Oekraïne het verdrag met de EU zou tekenen.

23 november

Wapperende EU-vlaggen, duizenden mensen op straat, tentenkampen op pleinen. Het is het begin van maandenlange demonstraties tégen de regering van president Janoekovitsj en vóór toenadering tot Europa. Hart van de demonstraties is het Maidan, het Onafhankelijkheidsplein in hoofdstad Kiev. Die beginnen vreedzaam. Geen grote vechtpartijen, wel een jongen die zijn piano in de kleuren van de Oekraïense en Europese vlag schildert en er buiten op speelt om te laten zien dat iedereen mee kan doen met de protesten.

22 januari

Niemand speelt meer piano, vandaag vallen de eerste doden bij hevige botsingen tussen demonstranten en de oproerpolitie. Al weken monden de protesten uit in geweld. Wat is er veranderd? De politie treedt harder op en de protesten hebben zich uitgebreid en zijn radicaler – onder de demonstranten bevinden zich groepjes jongens met helmen, ijzeren staven, schilden en kogelvrije vesten. De ‘pianospeler’, Markiyan Matsekh, zegt in deze krant: „Ik ben niet zo’n goede vechter, ik weet niet hoe ik Molotov-cocktails moet gooien. Ik weet ook niet of ik dat zou doen. Misschien, als ik beter voorbereid zou zijn.”

22 februari

President Janoekovitsj vlucht naar Rusland. Maar terwijl Kiev in handen valt van pro-Europese demonstranten, begint er een contrarevolutie in de Krim. Gewapende mannen in uniformen zonder insignes bezetten regeringsgebouwen. Een paar dagen later stuurt Rusland een paar duizend militairen naar zijn legerbasis op het schiereiland. De nieuwe pro-Russische regering van de Krim schrijft een referendum uit over aansluiting bij Rusland. Oekraïne en het Westen uiten zware kritiek op Rusland dat met zijn inval een belangrijke pijler van de stabiliteit op het Europese continent schendt: de territoriale integriteit van landen.

21 maart

De dag van president Poetins overwinning. Met het ondertekenen van een aantal wetten is de annexatie afgerond en is de Krim voortaan van Rusland. Een legitieme actie, vindt Poetin, die wijst op de uitslag van een referendum waarin de bevolking van de Krim zich uitsprak voor aansluiting bij Rusland. De Europese Unie en de VS hebben inmiddels hun eerste sancties ingesteld tegen Rusland als antwoord op de annexatie, die ze als bezetting beschouwen.

6 april

Oekraïne verandert verder in een land dat in burgeroorlog is. Na bezettingen van pro-Russische betogers in het oosten van het land dreigt nu ook daar een ‘Krimscenario’. De nieuwe Oekraïense regering wil dat voorkomen en stuurt troepen naar het gebied. Als de bezetters nieuwe overheidsgebouwen overnemen, grijpen de troepen in en begint de gewapende strijd om Oost-Oekraïne. De VS en de EU leggen Rusland nieuwe sancties op, die vooral bestaan uit een lijst met Russen die een reisverbod opgelegd krijgen en wier tegoeden in het buitenland bevroren worden.

17 juli

Internationaal lopen de spanningen rond het conflict razendsnel op als MH17 neerstort in het oorlogsgebied. Het Westen gaat ervan uit dat het vliegtuig uit de lucht is geschoten door separatisten met een raket van Russische makelij. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties komt in een spoedzitting bij elkaar, westerse leiders uiten zware beschuldigingen richting Rusland. In de komende weken escaleert het conflict in Oost-Oekraïne verder. Meer dan 200.000 mensen vluchten voor het geweld.

7 augustus

De tijd van voorzichtige sancties is voorbij. De Europese Unie heeft sancties ingesteld tegen Russische banken, de oliesector en de wapenindustrie. Rusland reageert daarop met een importverbod op groente, fruit en zuivel uit Europa en de Verenigde Staten. Ondertussen vraagt iedereen zich af of Rusland militair gaat ingrijpen in Oost-Oekraïne. Een internationale oorlog komt weer een stapje dichterbij als de Oekraïense president beweert dat zijn leger Russische pantserwagens heeft beschoten. Een week later rijdt een Russisch humanitair konvooi zonder toestemming van de Oekraïense regering het rebellenbolwerk Loegansk binnen.

28 augustus

Het is zo ver: Russische troepen vechten mee met de separatisten tegen het Oekraïense leger. Dat zeggen de Oekraïense president en de NAVO. Volgens het westerse bondgenootschap zijn er meer dan duizend Russische manschappen de grens met Oekraïne overgestoken. De leider van de separatisten zegt zelfs dat er 3.000 tot 4.000 Russen meevechten. Moskou ontkent, maar de NAVO en de VN-Veiligheidsraad komen met spoed bijeen. Want een internationale oorlog met in de hoofdrol Rusland en Oekraïne – minder dan een jaar geleden nog nauwe bondgenoten – is nu wel erg dichtbij.

    • Tom Vennink