De NAVO is terug bij af, in de Koude Oorlog

‘Very high readiness’, noemt de NAVO haar nieuwe troepenopbouw aan de grens met Rusland, in een reactie op de oorlog in Oekraïne. „Het wordt snel, flexibel en robuust.”

Een satellietfoto laat volgens de NAVO Russische troepen op Oekraïens grondgebied zien (links). Rechtsmilitaire voertuigen zonder onderscheidingstekens in de buurt van de Russische plaats Krasnodarovka, bij de grens met Oekraïne. Foto’s Reuters

Mocht iemand bijvoorbeeld Polen of Litouwen binnenvallen, „dan stuit hij niet alleen op soldaten uit die specifieke landen, maar ook op een NAVO-strijdmacht”, zegt NAVO’s hoogste baas Anders Fogh Rasmussen.

Al maanden heeft de secretaris-generaal de grootste moeite om zijn woede in te houden over Ruslands bemoeienis in Oekraïne. NAVO en Rusland zijn immers partners die op verschillende terreinen – in Afghanistan en bij de bestrijding van terrorisme – samenwerken.

Maar nu de situatie in Oost-Oekraïne escaleert, neemt hij geen blad meer voor de mond.

„Rusland is geen partner meer,” zegt ook een van de hoogst geplaatste NAVO-diplomaten in Brussel waar op het NAVO-hoofdkwartier plannen worden gemaakt voor nieuwe militaire bases aan de grens met Rusland. Akkoorden met Rusland uit 1997, waarbij werd afgesproken dat de NAVO geen troepen zou opbouwen in het voormalige Oostblok, nopen de NAVO om voorzichtig te zijn in haar woordkeuze. „Noem het een bescheiden verschuiving oostwaarts van onze aanwezigheid,” noemt de Brusselse NAVO-diplomaat het scenario dat klaarligt. En het gaat ook om zichtbaarheid, zegt hij. „Iedereen kan zien dat wij Artikel 5 van ons bondgenootschap – een aanval op één van ons is een aanval op ons allen – heel serieus nemen.”

Onder de noemer Readiness Action Plan wordt een zogeheten ‘very high readiness force’ opgetuigd: een nieuwe strijdkracht binnen de al bestaande Response Force. In simpele taal, volgens een andere NAVO-diplomaat: „Manschappen moet je heel snel kunnen invliegen naar de plek waar het gebeurt, die moeten daar in een gespreid bedje terechtkomen en meteen gevechtsklaar staan. De steekwoorden zijn: snel, flexibel en robuust.”

Het gaat er nadrukkelijk niet om, om nu Oekraïne – geen NAVO-lid – militair te hulp te schieten. De nieuwe strijdkrachten worden inzetbaar in NAVO-lidstaten als Polen en de Baltische landen, die grenzen aan Rusland.

Het aantal en de precieze locaties van de niet-permanente bases in Oost-Europa, die vanuit het al bestaande commandocentrum in het Poolse Szczecin zullen worden gecoördineerd, zijn nog onbekend. Op de NAVO-top in Wales volgende week, waar regeringsleiders van de 28 NAVO-landen bijeenkomen, wordt het plan in detail besproken. Diplomaten verwachten dat het unaniem zal worden gesteund.

In Brussel wordt de top in Wales op voorhand al als „historisch” omschreven. De eerste vier decennia na haar oprichting, in 1949, stond de NAVO in het teken van de Koude Oorlog tussen het Westen en de Sovjet-Unie. Na de val van de Muur in 1989 werd de NAVO een operationele organisatie met militaire missies op de Balkan en later in Afghanistan.

„De agenda voor de top, die nog vóór Ruslands annexatie van de Oekraïense Krim werd gemaakt, luidde aanvankelijk: hoe nu verder met de NAVO?” aldus een hoge NAVO-diplomaat. Maar de Russische president Poetin heeft die existentiële discussie in de kiem gesmoord. „De NAVO is terug bij af, bij de kern van de zaak. We are back home.”

Kritiek op de NAVO

De zelfverzekerde toon op het Brusselse hoofdkwartier staat haaks op de groeiende kritiek op de NAVO die de afgelopen decennia Rusland ook tergde en afspraken schond. In ruil voor het terugtrekken van Sovjet-troepen uit Oost-Europa kreeg de toenmalige Sovjetleider Gorbatsjov in 1990 van het Westen de toezegging dat de NAVO niet naar het Oosten zou uitbreiden. Maar in de jaren erna, traden de voormalige Oostbloklanden toch toe, tegen de zin van Rusland. En meer recent was het de NAVO die het wederzijdse vertrouwen binnen de NAVO-Rusland-raad op de proef stelde, door in 2011 zónder Ruslands instemming militair in te grijpen in Libië. „Europa is blijven steken in Koude Oorlogsdenken en laat zich voor de kar van Washington spannen,” schrijft vandaag de Leuvense historicus Idesbald Goddeeris in de Vlaamse krant De Standaard.

De samenwerking met Rusland hebben de NAVO-landen eerder dit jaar al eensgezind voor onbepaalde tijd opgeschort.

Kip en ei

Want in kip-en-ei-discussies – wie torpedeerde als eerste de bestaande akkoorden? – heeft in Brussel niemand zin. De leidraad is nu: er is er maar één die de territoriale integriteit in een Europees land schendt, en dat is Poetin. Hij liegt keer op keer, valt te beluisteren op het Brusselse NAVO-hoofdkwartier. „Wij hebben nu het onomstotelijke bewijs geleverd van Ruslands militaire aanwezigheid in Oekraïne. De maat is vol.”

    • Tijn Sadée