Conflict in Oekraïne is begrensd, maar zeer gevaarlijk

Duitse topdiplomaat

Merkel heeft bij de aanpak van de Oekraïne-crisis de leiding getoond die van Duitsland wordt verlangd.

Merkel is cruciaal omdat zij in Europa nu een van de weinige leiders is die met Poetin kunnen praten, zegt Ischinger. foto getty images

De crisisdiplomaat zegt het met kalme stem: „Het is echt een oorlog in Europa. Geen Stellvertreterkrieg, geen oorlog tussen vazallen. Begrensd, maar zeer gevaarlijk. Er hoeft maar een enkele piloot een fout te maken. Een Russisch vliegtuig kan op een Amerikaans vliegtuig schieten of omgekeerd. Men moet dat risico niet onderschatten.”

Wolfgang Ischinger is zojuist verschenen in het tricot van landskampioen Bayern München in de lobby van het Hamburgse hotel le Meridien. ‘Ischinger’ staat op de rug van zijn shirt. Hij komt net van het sportveld. De voorzitter van de belangrijke jaarlijkse conferentie in München, waar alle hoofdrolspelers op het terrein van internationale veiligheidspolitiek elkaar treffen, geeft een zomercursus. In mei leidde hij namens de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) in Oekraïne een nationale dialoog. Die was volgens hem nuttig om de situatie in het land te kalmeren voorafgaand aan de presidentsverkiezingen, maar geen instrument om de crisis te bezweren. „Een nationale dialoog kan geen werkelijke oplossing tussen het Westen en Rusland over Oekraïne naderbij brengen.”

Wat helpt wel? Blijven praten, zoals Merkel doet? Of harde sancties zoals Amerikaanse en Britse media bepleiten?

„Ik denk dat de Angelsaksische media tot voor kort vonden dat de Duitse houding ten aanzien van Moskou, van Poetin, te soft was. Met te veel oog voor de eigen economische belangen. Maar dat zagen ze totaal verkeerd. Merkel en de Duitse regering als geheel hebben vroegtijdig begrepen dat het hier om een strategisch-politieke kwestie gaat, waarbij onze economische belangen weliswaar van belang zijn maar niet op de voorgrond kunnen staan. Ik ben niet altijd vol lof over de bondskanselier maar ik vind dat Merkel bij de aanpak van deze crisis de leiderschapskwaliteiten getoond heeft die men van Duitsland al lange tijd verwacht en vraagt.”

Je zou ook kunnen stellen dat het Poetin is gelukt Europa uit elkaar te spelen door die exclusieve relatie met Berlijn.

„Nee. Ik denk dat hij het wel geprobeerd heeft. De Europese Commissie bevindt zich deze zomer helaas in een transitiefase. Maar het zou onterecht zijn om Duitsland te verwijten dat het probeert zich onder deze omstandigheden de rol van de Europese Commissie aan te meten. Het is andersom: Merkel is ingesprongen omdat meneer Van Rompuy met lady Ashton op weg is naar de uitgang terwijl de nieuwe ploeg van Juncker nog niet is aangetreden. U zult zien dat de bondsregering blij zal zijn, als deze crisis de gelegenheid schept om als Europese Unie meer als een eenheid naar buiten te treden. Dat is in ieder geval het doel van de minister van Buitenlandse Zaken. We zijn niet uit op Duitse leiding van de Europese Unie. We willen dat Duitsland meehelpt dat Europa goed geleid wordt.”

U heeft in het verleden veel contact gehad met Poetin. Kunt u hem peilen?

„Je moet een onderscheid maken tussen Poetin I en Poetin II. Poetin I was degene met wie wij, de rood-groene regering van Gerhard Schröder (SPD), met Joschka Fischer (Groenen) op Buitenlandse Zaken, in de eerste helft van het vorige decennium goed hebben samengewerkt. Dat was een Poetin die in de Bondsdag zei: „Ik breng Rusland naar het Westen.

„Maar rond 2007 is Poetin omgeslagen en nu hebben we te maken met Poetin II. Die is teleurgesteld in het Westen dat Russische voorstellen niet serieus neemt, Russische belangen niet respecteert en probeert Rusland te marginaliseren.

Heeft hij gelijk?

„Ik kan begrijpen waarom men zo denkt in het Kremlin. Wij, de VS, de Europese Unie, de NAVO, wij hebben zeker fouten gemaakt. Wij hebben Moskou geschokt door in 2008 bij de uitbreiding van de NAVO te proberen Oekraïne en Georgië op te nemen. En vorig jaar opnieuw met het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne. Alleen een ding moet zeer helder zijn: al die fouten rechtvaardigen geen agressie en een breuk van principiële volkenrechtelijke regels, te beginnen met de annexatie van de Krim. Het rechtvaardigt niet de breuk van de Europese ordening die we sinds 1990 in het Verdrag van Parijs hebben vastgelegd. Poetin breekt nu de regels. Daarom zien we nu de met afstand grootste uitdaging van veiligheidspolitieke aard die we sinds 1990 hebben meegemaakt.”

Wat betekent dat?

„Dat we voor dit moment alle hoop op een gemeenschappelijk ‘Huis Europa’, waar Rusland met alle Europese staten harmonieus samenleeft, kunnen vergeten. Het gaat hier om een regelrechte oorlog tussen Rusland en Oekraïne en er zijn duizenden doden en honderdduizenden vluchtelingen. Vandaar de eerste prioriteit: wapenstilstand. Daarna moet er een oplossing komen voor de interne verhoudingen in Oekraïne, een vredesplan. De derde stap is: met Rusland nieuwe afspraken maken over het samenleven op het Europese continent. Maar als Poetin zo doorgaat en ook de territoriale integriteit van landen als Moldavië en Georgië gaat bedreigen, dan hebben we geen andere keuze dan opnieuw over te gaan tot de politiek van containment – indamming. Dan zijn we terug in de Koude Oorlog.”

Heeft u de indruk dat Poetin en Porosjenko deze week in Minsk nader gekomen zijn tot een oplossing?

„Zij weten dat ze geen van tweeën deze confrontatie kunnen winnen. Dus moet het politiek worden opgelost. De elementen van een politieke oplossing zijn evident. De Russen willen opheldering over de relatie tussen NAVO en Oekraïne. Ze willen weten of het associatieverdrag van Kiev met de EU nadelig is voor Moskou. En ze willen garanties voor de Russisch-taligen in Oekraïne: behoort een autonome deelstaat tot de mogelijkheden? Moeilijk wordt het om er voor te zorgen dat bij een vreedzame oplossing geen van beide partijen gezichtsverlies lijdt. Dat kan alleen met kleine stapjes en dat zal lang duren.

„Het doel van onze politiek moet niet zijn dat we nu Moskou zo hard mogelijk straffen. Het doel moet zijn Oekraïne van een levensvatbare staat te maken. Als dat lukt, hebben we gewonnen. Niet als we Rusland op de knie dwingen, wat ons toch niet gaat lukken.”

Maar de Amerikanen en Britten hameren op sancties.

„Binnenskamers spreken ze erover dat als je Rusland maar hard genoeg straft, Poetin misschien valt. Regime change! Dat soort ideeën vind ik absurd. De Russen gaan dan om Poetin heen staan. Dat is dus totaal de verkeerde oplossing. We moeten een dubbele strategie toepassen. Zeker: druk uitoefenen op Poetin door dreiging met sancties. Maar ook tonen dat we bereid zijn te praten: over een overeenkomst over Oekraïne en over een gemeenschappelijke veiligheidsarchitectuur. Daarbij is Merkel cruciaal omdat zij in Europa op dit moment een van de weinige politieke leiders is die met Poetin dat gesprek kunnen voeren. Hij is daar ook toe bereid.”

Minister Von der Leyen (Defensie, CDU) wil de druk via de NAVO opvoeren.

„We moeten de uitgangspunten van het verdrag tussen Rusland en de NAVO blijven respecteren, dat er geen permanente aanwezigheid van grote aantallen NAVO-gevechtstroepen kan zijn in de nieuwe lidstaten in Oost-Europa. We moeten het probleem oplossen zoals we dat nu al doen: met roterende militaire aanwezigheid. Je bereikt hetzelfde doel, het verzekeren van steun aan de bondgenoten zonder dat je dat verdrag met Rusland zichtbaar geweld aan doet. Dat is een belangrijk signaal aan Moskou. We zeggen: Jullie breken internationaal recht – wij niet.

„De foto van Porosjenko en Poetin in Minsk, was een stap voorwaarts, ook al is er inhoudelijk nog geen overeenstemming. Dat beeld van beide leiders maakt het voor de Russische propaganda moeilijker om te zeggen dat in Kiev alleen maar fascisten zitten met wie je niet hoeft te praten. Met die handdruk erkent Poetin een klein beetje dat Porosjenko een legitieme president is. Geen fascist. Dat kan een eerste, minimale stap zijn op weg naar een nieuwe overlegronde.”

    • Frank Vermeulen