Van fabeldier naar vogel

Een nieuw expositie toont de vooruitgang in onze kennis over de vogelwereld.

Gouache Watervogels. in het album amicorum van Cornelis de Montigny de Glarges 1674. Coll. Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

Fabeldieren zijn ook vogels, en griffioenen. Het zijn fantasiewezens met vleugels, snavel, veren. In een middeleeuws handschrift staan ze afgebeeld tussen herkenbare vogels als eenden, ganzen, vinken. Op de tentoonstelling Vogels. Duizend jaar vogels in honderden boeken vinden we vogels in een bijzondere leefomgeving, namelijk verborgen tussen de bladzijden van vogelboeken. Museum Meermanno in Den Haag toont de mooiste vogelillustraties uit de eigen collectie en uit die van de Koninklijke Bibliotheek. Aanleiding is de facsimile van het vijfdelige, indrukwekkende boekwerk Nederlandsche Vogelen uit 1770-1829. Cabaretier Ivo de Wijs opent vandaag de tentoonstelling en laat ons delen in zijn liefde voor de zanglijster, deze „benijdenswaardige zanger”.

De gevoelige vogelliefhebber krijgt het zwaar te verduren bij de oudste illustratie, die van de patrijs, opgenomen in een handschrift uit de tiende eeuw. In het bijschrift staat dat de hersenen van deze akkervogel, indien vermengd met rode wijn, een geneesmiddel zijn tegen „beginnende blindheid” en „tuberculose”. Twee eeuwen later schiep Jacob van Maerlant Der naturen bloeme, een natuurhistorisch en artistiek hoogtepunt. De handgetekende en ingekleurde vogelillustraties stralen ons na al die eeuwen tegemoet. In de vitrines liggen de boeken opengeslagen op de meest sprekende tekeningen. Na de magie van de middeleeuwen met wonderbaarlijke recepten dient zich in de 17e eeuw de wetenschap aan. Boeiend is de vergelijkende tekening van het menselijke geraamte en een vogelgeraamte: van hoofd tot voet, van kop tot poot, van arm tot vleugel zijn de overeenkomsten treffend.

Langzaamaan neemt de kennis van vogels toe. Men gaat vogels gedetailleerd afbeelden en ornithologisch beschrijven, als in Nederlandsche Vogelen. Of in een album amicorum, zoals de gouache uit 1674 met daarop watervogels. Dit is een juweel. In de vijverpartij herkennen we de ooievaar, talingen, smient. Allemaal zoetwatervogels. Er is iets spannends aan de hand. De drie zwarte en zwart-wit gekleurde vogels aan de linkerkant zijn vooral zoutwaterdieren van noordelijke zeeën, die niks hebben aan een Hollandse knotwilg of eendenkorf. We moeten gissen naar de bedoeling van de tekenaar. In elk geval toont deze ene illustratie de schoonheid van vogels aan, en de liefde waarmee mensen die afbeelden.