Dat wordt rillen in België

Zegt de ene Belg tegen de andere Belg: ‘Het wordt winter.’ ‘Nee toch’, zegt de andere Belg, ‘gaan we net onze kerncentrale sluiten’. Nee, dit is geen Belgenmop. Het wordt écht koud in België. Door problemen met kernenergie is er te weinig stroom.

Foto Thinkstock

Als het een strenge winter wordt is er niet genoeg stroom voor iedereen. Even slikken, zo’n boodschap, zeker als die afkomstig is van energie-verantwoordelijke bewindvoerders uit één van de welvarendste landen ter wereld. Maar in België draait geen politicus er nog om heen: de productie van energie is in gevaar.

Van de zeven kernreactoren in België, gezamenlijk goed voor bijna 40 procent van de stroomvoorziening in het land, staan er na onlangs geconstateerde problemen – scheurtjes in de vaten en oververhitting – drie op non-actief. Een vierde reactor sluit in september voor gepland onderhoud. Resultaat: een terugval in capaciteit van 68 procent, paniek bij burgers en bedrijven en fel debat in de politiek. Hoe kon dit zo uit de hand lopen?

„Het heeft nu geen zin om naar schuldigen te zoeken,” zegt Annemarie De Vreese van de CREG, de energietoezichthouder die de Belgische staat adviseert. De technische problemen bij een derde reactor, begin deze maand, kwamen volgens haar voor iedereen totaal onverwachts. Reden tot paniek is er niet, zegt De Vreese. „Maar ik moet toegeven: de capaciteit is niet gegarandeerd. Alle partijen in de energiesector doen er nu alles aan om de paniekgevoelens weg te nemen.”

Voorlopig zonder veel resultaat. „Als het metaal in onze ovens stolt hebben we een héél groot probleem,” luidt een metaalconcern de noodklok in een Vlaamse krant. Bedrijven en ziekenhuizen hebben hun noodplannen klaarliggen. En in sommige provincies hebben de gouverneurs de burgemeesters bijeen geroepen om ze in te lichten over mogelijke brown-outs, een inmiddels ingeburgerd Belgisch begrip: een aangekondigde kortstondige afsluiting van het stroomnet. Alleen al in de provincie (Belgisch) Limburg zouden 22 van de 44 gemeentes hier komende winter rekening mee moeten houden.

Dit was voorspelbaar

„Als kernenergie-verslaafd land had de politiek dit mogelijke fiasco wel dégelijk kunnen zien aankomen,” zegt Kristof Calvo, fractieleider van milieupartij Groen. „We weten dat we kwetsbaar zijn. Men heeft het op z’n beloop gelaten.”

In 2003 kwamen partijen in België overeen om toe te werken naar een volledige ‘kernuitstap’ in 2025. Dan moest de laatste reactor definitief dicht. Maar volgens Calvo hebben in opeenvolgende regeringen partijen gezorgd voor onduidelijkheid over die 2025-deadline. De energiebedrijven hebben volgens Calvo door die „blijvende onduidelijkheid niet durven investeren in de bouw van moderne gascentrales”. Volgens de Groen-fractieleider is ook de complexe politieke structuur in zijn land debet aan de huidige problematiek. „Op federaal niveau worden politieke besluiten genomen over kernenergie en de garantie van energiecapaciteit. Maar de gewesten Vlaanderen, Wallonië en Brussel, bepalen zelf het beleid ten aanzien van alternatieven zoals wind-, water- en zonne-energie. Dat loopt niet synchroon.”

Volgens energiespecialist Tom de Meester van de uiterst linkse partij PVDA is „de ellende” begonnen met de liberalisering in 2003 van de energiemarkt in zijn land. De energiebedrijven beloofden te investeren in optimale energievoorziening middels de bouw van gascentrales. „Broodnodig, ter vervanging van kernenergie,” aldus De Meester. „Maar door de slechte winstvooruitzichten kwamen die centrales er niet. Van de beloftes kwam niets terecht.”

Een oplossing is er nog niet

Bedrijven met continue processen, zoals in de staal of chemie, moeten in het geval van een brown-out op hun hoede zijn, zegt econoom Johan Albrecht, energie-expert en professor aan de Universiteit Gent.

De politiek heeft onvoldoende geanticipeerd, er had meer aandacht moeten worden besteed aan diversificatie van het aanbod, zegt Albrecht. Maar dalende prijzen als gevolg van de economische crisis sinds 2007 hebben volgens hem alle partijen extra in het nauw gebracht. „De energiesector is radicaal veranderd: de markt krimpt voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog, en met steeds meer aandacht en kapitaal voor hernieuwbare energie is de capaciteit niet langer gegarandeerd. Neem windenergie. Mooi, maar risicovol. Het moet wel waaien hè! In deze onzekere markt aarzelen alle belanghebbende partijen.”

Intussen maken Belgen zich zorgen of ze de winter wel doorkomen. „Ik kan helaas niet garanderen dat het níet tot brown-outs zal komen,” zegt De Vreese van toezichthouder CREG. Op de lange termijn moet België volgens haar op zoek naar een nieuwe, evenwichtigere ‘mix’ van energievoorziening die schokken kan opvangen. Op de korte termijn heeft ze vooral zorgen. „Er wordt gewerkt aan noodplannen en aan een strategische reserve, maar het risico ligt op straat.”

Econoom Albrecht voorziet dat recent stilgelegde, vanwege de marktontwikkelingen onrendabel geachte gascentrales weer opgestart worden. „En er zullen compensatie-akkoorden worden gesloten met bedrijven over het tijdelijk afkoppelen van de stroom. In een strenge winter kan een bedrijf met diepvriesvlees best even zonder.” Maar op lange termijn voorziet Albrecht vooral imagoschade. „Verhalen over stroomuitval schrikken multinationals af om nog te investeren in België.”

    • Tijn Sadée