Wat bezielt de complotdenkers?

Een Haagse ambtenaar werd geschorst nadat ze twitterde dat zionisten achter IS zouden zitten. Nieuw is dat niet. Henry Ford, Hitler en Hamas: het geloof in een Joods complot is hardnekkig, schrijft Jaap Cohen.

illustratie hajo

Eén tweet kan zomaar het einde betekenen van een ambtelijke loopbaan. Dat ondervond de Haagse ambtenaar Yasmina Haifi, tot voor kort werkzaam op het ministerie van Veiligheid en Justitie. Ze had op Twitter de stelling geponeerd dat IS niets anders is dan een ‘vooropgezet plan van zionisten’, slechts bedoeld om de islam zwart te maken.

Hoewel ze later haar tweet verwijderde, nam ze op Radio 1 haar woorden niet terug. „Kennelijk mogen bepaalde zaken niet gezegd worden”, zei ze. Minister Opstelten schorste haar meteen.

Toch staat Haifi niet alleen. De Facebookpagina ‘Wij steunen Yasmina Haifi’ heeft al bijna zevenduizend likes.

De klassieke complottheorie

De tweet van Haifi voldoet aan drie kenmerken die nodig zijn voor het ontwikkelen van een klassieke complottheorie. Allereerst moet er sprake zijn van een geheime samenzwering tussen meerdere mensen en/of instanties. Dat is bij Haifi het geval: het IS-leger bestaat uit duizenden strijders, die allemaal heimelijk door zionisten zouden worden aangestuurd.

Ten tweede gaat Haifi’s theorie uit van een scenario dat veel minder voor de hand ligt dan gebruikelijke denkbeelden. De gangbare analyse van de opkomst van IS – namelijk van gefrustreerde en geradicaliseerde sunnitische moslims die (te) lang zijn genegeerd in de landen waar zij wonen – wordt door Haifi in één klap van tafel geveegd.

En ten slotte levert Haifi’s theorie een duidelijke zondebok: de zionisten.

Het is natuurlijk niet de eerste keer dat zionisten, of Joden in het algemeen, hoofdpersonen zijn in bizarre samenzweringstheorieën. Een van de bekendste voorbeelden uit de wereldgeschiedenis is dat van de Protocollen van de wijzen van Zion. Het was een tachtig pagina’s tellend verslag van een zogenaamde geheime vergadering van Joodse leiders, gehouden in 1897 tijdens het Eerste Zionistische Wereldcongres in Bazel. In gedetailleerde bewoordingen deden de ‘wijzen’ uit de doeken hoe zij de wereldheerschappij zouden veroveren: door manipulatie van allerhande media zouden ze klassenhaat, oorlogen en revoluties ontketenen, traditionele waarden ondermijnen en nationale instituties doen afbladderen.

Uit de ontstane chaos zou vervolgens de roep om orde klinken en die zou een almachtige Joodse leider komen brengen. De fictieve notulen van de geheime vergadering werden in 1905 in Rusland voor het eerst gepubliceerd; de assistent van een van de Joodse deelnemers aan de vergadering zou ze voor grof geld hebben verkocht.

Het duurde een tijd voordat de Protocollen bekendheid kregen. Dat gebeurde in 1919. Niet zo gek, want Europa had net de grootste oorlog in zijn geschiedenis beleefd en revolutionaire bolsjewieken hadden in Rusland de macht overgenomen. Het was precies de chaos die in de Protocollen stond beschreven, zeiden believers. Die groeiden nu snel in aantal.

Met name in Duitse kringen was het verslag populair: de desastreuze Eerste Wereldoorlog was blijkbaar niet aan de Duitsers zelf, maar aan de Joden te wijten. Wilhelm II, de Duitse keizer in ballingschap, las zijn gasten op Huis Doorn vaak na het diner een hoofdstuk voor. En op een academische bijeenkomst ter gelegenheid van de tweehonderdste geboortedag van Immanuel Kant hield een bekende Duitse hoogleraar een verhandeling over de echtheid van het boek.

Tussen 1919 en 1925 kwamen er versies uit in Duitsland, Polen, Frankrijk, Engeland, de Verenigde Staten, Scandinavië, Italië en Japen. Ook was er een Arabische versie op de markt. Maar de grootste populariteit moest nog komen. Hiervoor waren twee mensen verantwoordelijk. De eerste was niemand minder dan Henry Ford. Deze industriële tycoon was niet alleen bekend omdat hij als eerste gebruikmaakte van de lopende band in zijn autofabrieken, maar ook vanwege zijn aandacht voor het zedelijke gedrag van zijn arbeiders. Hij betaalde goed, maar je moest wel van onbesproken gedrag zijn.

Ford raakte bevangen door de Protocollen van de wijzen van Zion. Hij vond dat veel mensen overgevoelig waren als het ging over het ‘Joodse Probleem’. Daarom begon hij in zijn eigen weekblad, de Dearborn Independent, een campagne. Onderdeel hiervan was een integrale publicatie van de Protocollen, die bovendien na afloop van de campagne door Fords uitgeverij werden gebundeld. Zo kregen honderdduizenden Amerikanen de antisemitische teksten onder ogen.

De andere pleitbezorger was een Duitse politicus, die in 1923 vanwege een mislukte couppoging gevangen werd gezet. In de gevangenis schreef Adolf Hitler Mein Kampf, zijn eigen programma voor de wereldheerschappij. Hierin haalde hij veelvuldig de Protocollen aan. Fragmenten zouden verplichte leerstof worden op middelbare scholen in het Derde Rijk.

Hamas nam het nog serieus

Dat op dat moment allang onmiskenbaar was komen vast te staan dat er nooit een geheime vergadering van Joodse wijzen was geweest – de Protocollen bleken geconstrueerd op basis van een Duitse roman en een Franse allegorische vertelling uit de jaren 1860 – deed er niet meer toe. Dat Henry Ford zijn beschuldigingen had teruggenomen deerde evenmin. Hitler bleef hem liefkozend Heinrich Ford noemen.

Na de Tweede Wereldoorlog werden de Protocollen nauwelijks nog serieus genomen. Wel kwamen de teksten voor in de uit 1988 stammende beginselverklaring van de Palestijnse terreurbeweging Hamas. Hierin staat dat vijanden van Hamas alle gedaanten zullen aannemen om zionistische doelen te bereiken, dat zionisten verantwoordelijk waren voor vrijwel alle oorlogen en revoluties uit de twintigste eeuw, en dat hun hedendaagse gedrag het bewijs vormt van wat in de Protocollen van Zion is voorspeld.

Waanzinnige denkbeelden

Het is ditzelfde gedachtegoed dat in gesublimeerde vorm opdook in de tweet van Yasmina Haifi. Hoe is het nu mogelijk dat een hoogopgeleide, welbespraakte ambtenaar ontvankelijk is voor zulke waanzinnige denkbeelden? Met het oog op de geschiedenis van de Protocollen van de wijzen van Zion is daar wel iets over te zeggen.

Allereerst: je zou misschien denken dat aanhangers van complottheorieën dom zijn, of gek in hun hoofd. Maar dat hoeft helemaal niet. De Protocollen konden niet voor niets doordringen tot in de Duitse academische wereld en Henry Ford wordt nog steeds de Bill Gates van zijn tijd genoemd.

Ook is duidelijk dat complottheorieën vaak voortkomen uit angst. Mensen zijn bang voor complexe gebeurtenissen en rampen die ze zelf niet goed kunnen bevatten: of het nu gaat om een wereldoorlog met miljoenen doden, of om een wreed Arabisch leger dat het kalifaat wil herstellen. Ze hebben behoefte aan een eenduidig verhaal dat hun onzekerheden wegneemt.

Je zou ten slotte kunnen zeggen dat complotliefhebbers mensen zijn die vragen durven te stellen die van het gangbare afwijken. Zo bezien zouden ze originele invalshoeken kunnen bieden in discussies over ingewikkelde thema’s.

Maar dat gaat voorbij aan het feit dat het gevaarlijk kan zijn als complottheorieën serieus worden genomen. Helemaal als het gaat om mensen met wapens in bezit. De geschiedenis heeft uitgewezen dat de zondebok dan al snel het slachtoffer kan worden.