‘Week van de waarheid’ voor Oekraïne? Poetin en Porosjenko samen in Minsk

Vandaag begeven de Russische president Poetin en zijn Oekraïense ambtgenoot Porosjenko zich voor het eerst sinds de ramp met vlucht MH17 weer in dezelfde ruimte. Wordt eindelijk de gehoopte doorbraak bereikt in het conflict in Oost-Oekraïne?

Porosjenko loopt langs Poetin tijdens de herdenking van zeventig jaar D-Day in Ouistreham, Normandië, op 6 juni. Foto EPA/Christophe Ena/Pool Maxppp Out

Zou dit de week van de waarheid kunnen zijn voor Oekraïne? Er is de afgelopen dagen veel over gespeculeerd. Een bezoek van de Duitse bondskanselier Merkel aan Kiev, de viering van de Oekraïense onafhankelijkheid, de ontbinding van het parlement gisteravond en, vandaag, een top waar zowel de Russische president Poetin als zijn Oekraïense tegenpool Porosjenko bij aanwezig is. Weten ze eindelijk een doorbraak te bereiken?

Merkel probeerde dit weekend in Kiev al aan Porosjenko duidelijk te maken dat er zonder Rusland geen compromis mogelijk is over het einde van het conflict in Oekraïne, schreef Oost-Europaredacteur Hubert Smeets in NRC Handelsblad (€). Het is de eerste keer sinds het neerhalen van vlucht MH17 dat de twee presidenten zich in dezelfde ruimte begeven.

Waar gaat de top over?

De top die vandaag plaatsvindt in Minsk, de hoofdstad van Wit-Rusland, gaat officieel helemaal niet over Oekraïne, maar over de Euro-Aziatische douane-unie. Die moet een onderdeel worden van de Euro-Aziatische Unie, de nieuwe entiteit die Poetin uit de voormalige Sovjet-staten wil creëren. Aan de douane-unie doen Wit-Rusland en Kazachstan mee. Ook Armenië en Tadzjikistan willen toetreden tot Poetins alternatief voor de Europese Unie. De Russische president koesterde vorig jaar nog hoop dat ook Oekraïne zou aansluiten, maar dat ging na de afzetting van oud-president Viktor Janoekovitsj en alles wat volgde niet door.

De verwachting dat in Minsk gesproken zal worden over veel meer dan de economische samenwerking tussen voormalige sovjetstaten, is onder meer gebaseerd op het feit dat er ook vertegenwoordigers komen van de Europese Unie. De woordvoering van Porosjenko meldde vorige week bovendien dat de “stabilisatie van de situatie” een belangrijk agendapunt is.

Wie doen er mee?

Aleksandr Loekasjenko, de president van Wit-Rusland, heeft zich op verzoek van Porosjenko opgeworpen als tussenpersoon tussen hem en Poetin. Loekasjenko wordt gezien als bondgenoot van Rusland, maar speelt nu een dubbelrol, zegt Smeets. De banden van Minsk met Kiev zijn niet slecht.

“Wit-Rusland heeft het Russische contra-embargo op Europese groenten en fruit niet overgenomen. Kazachstan deed dat evenmin. Die landen profiteren nu van de parellelimport. Garnalen in Rusland komen bijvoorbeeld opeens uit Wit-Rusland.”

Poetin met Loekasjenko in Minsk in juli tijdens een officieel bezoek van de Russische president. Foto EPA/Alexey Druzhinyn/Ria Novosti/Kremlin Pool

De Europese Unie is in Minsk vertegenwoordigd in de personen van ‘buitenlandcoördinator’ Catherine Ashton, ‘energiecommissaris’ Günther Oettinger en zijn collega voor handel Karel De Gucht. De komst van Oettinger en De Gucht voedde speculaties dat er in Minsk gesproken zal worden over het gasconflict. De EU hoopt dat een gasdeal de basis kan zijn voor een compromis over Oekraïne. Het is het grootste doorvoerland voor Russisch gas naar Europa. Met de winter in aantocht is het zaak goede afspraken te maken over de gastoevoer naar de EU.

Wat zijn de verwachtingen?

Politiek gezien hoeft Poetin geen deal te sluiten met Kiev of Brussel, zegt Smeets. Hij hoeft niet eens de hand te schudden van Porosjenko of Ashton. Want officieel komt hij daar niet voor naar Minsk.

Rusland eist vergaande federalisering van Oekraïne, zodat het buurland niet meer vrij kan beslissen over eventuele lidmaatschappen van de NAVO of de EU. Tot dit soort tegemoetkomingen is Porosjenko naar alle waarschijnlijkheid niet bereid. De voortdurende instabiliteit in Oekraïne lijkt bovendien een doel op zich voor Rusland, zegt Smeets.

“In oktober moeten de Oekraïense parlementsverkiezingen plaatsvinden. Als die worden gehouden in een stabiele situatie, kunnen ze ook worden gehouden in het oosten van het land. Dan kan Rusland geen vraagtekens meer zetten bij de machtsaanspraken van de regering in Kiev. Als de instabiliteit blijft, kunnen in het oosten van het land geen verkiezingen worden gehouden en kan Rusland de aanspraak van Kiev in het oosten in de kern blijven ondermijnen.”

Bekijk hieronder de aankondiging van de Europese missie naar Minsk, op uitnodiging van Poetin, en de uitleg van wat de EU beoogt te bereiken.

Het doel van de Europese Unie is een staakt-het-vuren en eventueel uitzicht op een gasdeal, maar aan de vooravond van de besprekingen lijkt er in het oosten van Oekraïne nog geen enkele sprake van deëscalatie. Porosjenko uitte gisteren nog zijn “grote bezorgdheid” over de verplaatsing van Russisch militair materiaal naar Oekraïne en het voornemen van Rusland om een tweede ‘humanitair konvooi’ te sturen.

Merkel toonde zich tegen de Duitse tv-zender ARD niet erg optimistisch over de ontmoeting: “De toestand is zeer fragiel”.

Eerdere besprekingen op hoog niveau, zoals het bijna vijf uur durende beraad van de ministers van Buitenlandse Zaken van Duitsland, Frankrijk, Rusland en Oekraïne eerder deze maand, leidden tot weinig concreet resultaat. Wel was er volgens de Duitse minister Frank-Walter Steinmeier soms “openhartig gesproken”. Zijn Russische ambtgenoot Sergej Lavrov sprak van een “zekere vooruitgang” en zei dat er kans was op “concrete voorstellen die door de leiders van Rusland, Duitsland, Frankrijk en Oekraïne zullen worden bekeken”.

Of de concrete voorstellen inmiddels verder zijn uitgewerkt, zal vandaag moeten blijken. Ook wordt later deze week bekend of Oekraïne van het Internationaal Monetair Fonds de extra financiering krijgt waar het land om heeft gevraagd. Kiev verzocht het IMF om niet alleen de eerder beloofde tweede tranche van 1,1 miljard euro uit te keren, maar ook gelijk met de derde en vierde tranche over de brug te komen. Want naast het conflict dat zorgt voor een humanitaire tragedie in het oosten van het land, dreigt ook een economische ramp als Oekraïne niet meer aan zijn betaalverplichtingen kan voldoen.

Met medewerking van Hubert Smeets