Oost en West zitten muurvast

President Poetin van Rusland spreekt vandaag in Minsk vrijwel zeker zijn Oekraïense ambtgenoot Porosjenko. Wat staat er op het spel?

De erewacht van de Wit-Russische president Loekasjenko voorafgaand aan het topoverleg vandaag in Minsk over de Oekraïne-crisis. Foto AFP

Als er één plaats is waar het gisteren opgelaaide geweld in de Donbass kan worden beteugeld, dan is het Minsk. In de hoofdstad van de voormalige sovjetrepubliek Wit-Rusland treffen de twee belangrijkste protagonisten van de crisis elkaar: de presidenten Petro Porosjenko van Oekraïne en Vladimir Poetin van Rusland. Dat de twee tête-à-tête spreken, staat nagenoeg vast. Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov zei gisteren „zo’n ontmoeting niet uit te sluiten”.

Het onderhoud vindt plaats onder het toeziend oog van de presidenten Nazarbajev (Kazachstan) en Loekasjenko (Wit-Rusland) plus de Europese buitenlandcoördinator Ashton en de eurocommissarissen Oettinger (Energie) en De Gucht (Handel).

Officieel is er in Minsk een topberaad van de Euro-Aziatische Douane Unie, de economische gemeenschap die Rusland met Kazachstan en Wit-Rusland heeft opgezet als tegenhanger van de Europese Unie. Ashton, Oettinger en De Gucht vertegenwoordigen het Europa waarmee Oekraïne eind juni een associatieverdrag heeft getekend. Het besluit van ex-president Viktor Janoekovitsj op de valreep toch af te zien van dat akkoord, was negen maanden geleden in Oekraïne de lont in het kruitvat.

De crisis is namelijk niet alleen militair van aard maar heeft een economisch en politiek fundament. Alle aspecten kunnen in Minsk ter tafel komen. Maar een duidelijke agenda daarvoor is er niet.

Wapenstilstand

Iedereen is het erover eens dat op dit moment een bestand de hoofdzaak is. De leefomstandigheden in steden als Loegansk en Donetsk, waar water en elektra al weken geheel of tijdelijk zijn afgesneden, verslechteren met de dag. Het aantal burgerslachtoffers groeit. Het probleem is alleen dat de strijdende partijen in de Donbass elk van de ander eisen dat die de wapens neerlegt. Porosjenko wil alleen praten als zijn pro-Russische tegenstanders de staatkundige eenheid van Oekraïne erkennen. De afgescheiden ‘volksrepublieken’ Loegansk en Donetsk, in de propaganda intussen gefuseerd tot Novorossija (Nieuw Rusland), willen geen voorwaarden vooraf. Hun milities lijken sinds afgelopen weekeinde weer nieuwe steun uit Rusland te krijgen. Tot nu toe heeft Poetin die leveranties van mens en materieel niet gestopt. Het Kremlin ontkent dat de Russische regering daarin de hand heeft, en doet verder niets. Een oplossing zou kunnen zijn dat de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), waarin alle partijen zijn verenigd, een mandaat krijgt om toe te zien op een wapenstilstand. Tot nu toe kon de OVSE geen beslissende rol spelen.

Aardgasgaranties

Rusland heeft nog een hefboom om zijn wil op te leggen: het aardgas dat via Oekraïne naar de Europese klanten wordt getransporteerd. Wegens een betalingsachterstand van vier miljard euro heeft het Russische staatsenergiebedrijf Gazprom de gasleveranties aan Oekraïne gestaakt, totdat Kiev vooruitbetaalt. Als gevolg daarvan loopt de gasvoorziening van Europese landen deze herfst en winter gevaar. De zuidoostelijke lidstaten van de EU kunnen getroffen worden en beginnen te morren over de strengere sancties die Europa na de aanslag op de MH17 heeft afgekondigd. Die virtuele verdeeldheid binnen de EU kan alleen worden ‘afgekocht’ door westerse lidstaten, door gas terug te pompen naar die landen. De Russische regering zal dat niet aanvaarden. Maar dat is van later zorg. De juridische procedures over de vraag van wie het gas in de pijpleidingen is, kunnen nog jaren duren.

Financieel failliet

Europa staat voor de vraag of het een ‘default’ van de Oekraïense staat wil voorkomen. Porosjenko heeft aangekondigd dat hij komende vier jaar 2,25 miljard euro extra wil uittrekken voor de krijgsmacht. Door een economische krimp van 5 procent is daarvoor nu geen geld. Premier Arsen Jatsenjoek heeft het Internationaal Monetair Fonds gevraagd eind deze week niet alleen de beloofde tweede tranche noodkrediet van ruim 1,1 miljard euro uit te keren, maar ook over de brug te komen met de derde en vierde tranche. De EU kan in Minsk de indruk wekken dat ze bereid is te betalen voor zo’n politieke oplossing.

Hervormingen

Rusland eist dat Oekraïne zich hervormt tot een federale staat, waarin de deelstaten vergaande politieke autonomie hebben. Moskou ziet dit als een garantie dat Oekraïne geen lid wordt van de NAVO of de EU. Kiev wil wel vergaand decentraliseren maar de eenheidsstaat niet op zijn kop zetten. Eerder dit jaar stelde een zakenman uit Donetsk, een van de rijkste oligarchen, als compromis voor dat Oekraïne alleen internationale allianties mag sluiten als de hele Oekraïense bevolking in een referendum daarmee heeft ingestemd. Europa zou in Minsk duidelijk kunnen maken dat het associatieverdrag niet leidt tot verdere integratie in de EU.

Handel

De eurocommissarissen kunnen omgekeerd avances maken richting Wit-Rusland en zelfs Kazachstan. Beide landen hebben zich uit eigenbelang gedistantieerd van de embargo’s die Rusland als represaille tegen de EU heeft afgekondigd. Gastheer Loekasjenko weet goed dat hij Moskou en Brussel tegen elkaar kan uitspelen. Nazarbajev beseft dat Rusland zijn oog wel eens zou kunnen laten vallen op Kazachstan waar nog steeds een grote Russische minderheid (bijna 25 procent) woont. De Europese Unie kan er gebruik van maken door een opening te creëren voor speciale betrekkingen met de Douane Unie.

Dit alles staat vandaag niet officieel op de agenda. De deelnemers kunnen niet veel meer doen dan een hint geven van oplossingen die zij zien. De verhoudingen tussen Oost en West zitten muurvast. Ook als er afspraken worden gemaakt over een bestand, wil dat niet zeggen dat de strijdende partijen zich daaraan houden. Om met ex-premier Roman Bezsmertny te spreken: „Het conflict gaat heel lang duren.”