Bárdarbunga zoekt een uitweg

De IJslandse vulkaan Bárdarbunga, bedekt door een dikke gletsjer, leek zaterdag uitgebarsten. Vals alarm. Of hij alsnog klapt is niet te zeggen.

IJsland barst van de vulkanen

Alarm op IJsland afgelopen zaterdagmorgen. Het leek erop dat de vulkaan Bárdarbunga was uitgebarsten. Er was geen rook, geen vuur en geen aswolk. Maar er waren vanaf 11.18 uur die ochtend ondergrondse trillingen waargenomen die typerend zijn voor een lava-eruptie. Dat meldde het IJslands Meteorologisch Bureau (IMO). Er was niets te zien omdat de uitbraak onder een honderden meters dikke gletsjer plaatsvond. Veiligheidshalve ging de gevarencode omhoog van oranje naar rood. Het lokale vliegverkeer werd aan banden gelegd.

Een dag later bleek het vals alarm. Het was toch geen eruptie, meldde het IMO zondagnamiddag. Want de gloeiend hete lava onder de gletsjer had voor meer smeltwater moeten zorgen in de daaropvolgende 20 uur. Maar het meetstation stroomafwaarts zag geen verandering. Het volume smeltwater was, en bleef, precies zoals het de laatste tien jaar wordt gemeten in deze periode.

Het IMO weet niet waardoor de typische trillingen zaterdagochtend dan wel zijn veroorzaakt. De gevarencode zakte terug naar oranje.

Het tekent de complexiteit van het vulkanische systeem onder IJsland, zegt Thor Thordarson, hoogleraar vulkanologie aan de universiteit van IJsland. „Er zijn veel onzekerheden”, zegt hij via de telefoon. Het is volgens hem niet te voorspellen of de vulkaan een dezer weken nog wel gaat uitbarsten, en als hij dat al doet, met welke kracht. Dat zegt ook vulkanoloog Manfred van Bergen van de Universiteit Utrecht.

IJsland is een uniek geval in de vulkanologie. Het land ligt op een breuklijn waar twee stukken aardkorst – de Noord-Amerikaanse plaat en de Euraziatische plaat – uit elkaar drijven met een gemiddelde snelheid van 2,5 centimeter per jaar. Magma kan vanuit de aardmantel makkelijk via die breuklijn omhoog komen en nieuwe korst vormen. Het zorgt ervoor dat IJsland gestaag groeit. Maar diep onder IJsland ligt ook nog een mantelpluim, een honderden kilometers lange opwaartse stroming van heet gesteente dat onderweg smelt en extra magma aanvoert. Die combinatie zorgt ervoor dat het vulkaancomplex van IJsland een van de meest actieve en productieve ter wereld is. De afgelopen 11.000 jaar waren er naar schatting 2.400 erupties; omgerekend elke 4,6 jaar een. De laatste was in 2011, van de Grimsvötn, de actiefste vulkaan op IJsland. Maar een diepere indruk lieten de twee erupties in maart en april 2010 na, onder de gletsjer Eyjafjallajökull. Ze ontregelden het Europees luchtverkeer dagenlang.

Thordarson onderscheidt op IJsland zo’n dertig actieve vulkaansystemen. Een systeem bestaat in ieder geval uit een complex aan scheuren en breuken waardoor magma zich omhoog kan werken. Sommige systemen hebben een vulkaan, andere niet. De variatie aan verschillende typen vulkanen op IJsland (schildvulkaan, caldera, kegelvulkaan) is nergens ter wereld zo groot, net als de samenstelling van de lava.

Bij de Bárdarbunga registreert het IMO sinds 16 augustus aardbevingen, veroorzaakt door het migrerende en stollende magma, dat bestaand gesteente uit elkaar drukt en vervormt. De bevingen begonnen onder de vulkaan, maar zijn sindsdien in noordoostelijke richting opgeschoven. De meeste doen zich nu voor in een gebied dat niet meer bedekt is door de gletsjer Dyngjujökull. Mocht het daar tot een uitbarsting komen dan zal die minder heftig zijn dan onder de gletsjer, zegt Thordarson. „De combinatie ijs en lava verhoogt de explosiviteit.”

Toch zijn gisteren en eergisteren nog zware bevingen (kracht van 5 op de schaal van Richter) onder de Bárdarbunga geregistreerd. Vulkanoloog Van Bergen vermoedt dat die zijn veroorzaakt doordat de vulkaan wat is ingezakt als gevolg van wegtrekkend magma. „Maar dat is speculeren.”

    • Marcel aan de Brugh