Sterk internationaal toneel Noorderzon

Theatermakers uit heel de wereld komen in de zomer naar Groningen om daar te werken aan voorstellingen die ze nu laten zien op Noorderzon, een toonaangevend avant garde festival voor de performing arts. Documentaire toneel is de trend.

Foto Sake Elzinga

Kinderen verschansen zich achter een muur en gooien stukken schuimrubber naar het publiek. Ze zijn gemaskerd, een is gewapend. Met breekbare stem verhaalt hij over geweren, en over verdediging, geluk en vrijheid. Páng-páng imiteert hij het geluid van schoten. Het is een even grimmige als tedere scène, dat jongetje met zijn wapen. Herkenbaar uit nieuwsbeelden en schokkend door die combinatie van jeugd en oorlog. Next Day heet de voorstelling.

Op het Noorderzon Festival in Groningen, een toonaangevend festival voor de performing arts, past deze voorstelling wonderwel. Artistiek leider Mark Yeoman haalt voorstellingen uit de uithoeken van de wereld, van Chili tot Irak. In veel gevallen zijn regisseurs en spelers een tijdlang in de stad aan het werk. Dat heeft een gunstig effect op het artistieke klimaat. Het bindt zowel de makers aan de stad als de stad aan de gastgezelschappen. Van de Nederlandse zomerfestivals toont Noorderzon belangrijke internationale avant-garde.

De Parijse regisseur Philippe Quesne laat in Next Day volwassen toeschouwers kijken naar de wereld van kinderen. Het is een vorm van documentair theater. Dat lijkt maatgevend op dit noordelijke theaterfestival. Welke van de vele wereldwijde uitvoeringen de toeschouwer ook bijwoont, we kunnen ons niet of nauwelijks identificeren met een van de personages. De speelstijl is nooit psychologiserend, inleving lijkt taboe. Het veelvuldig gebruik van film, video en ander audiovisueel materiaal schept afstand tot de personages. Op ijzersterke manier komt dat tot uiting in de verslavend mooie, twee uur durende installatie Eternal van Daniel Fish. Hij vroeg acteurs Christina Rouner en Thomas Jay Ryan de slotscène van de cultfilm Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) herhaaldelijk en ononderbroken na te spelen. Twee camera’s staan gefixeerd op de spelers. We zien hen gelijktijdig.

Telkens opnieuw dezelfde tekst, van begin tot einde, en weer opnieuw. Zij is Clementine, hij Joel. Ze houden van elkaar maar hun liefde is onmogelijk. Ze proberen begrip en hartstocht te creëren, maar het mislukt. Eternal is een ode aan de onuitputtelijke mogelijkheden van het toneelspel: nu eens overheerst woede, dan zijn de spelers timide, aarzelend, huilend of berekenend. Het idee van Fish is briljant: hij laat overtuigend zien dat een toneeluitvoering allesbehalve definitief is. In elke scène kunnen de spelers een andere stijl aanwenden. Dat is afhankelijk van de inzet van acteur Ryan. Hij opent met de zin: „Ze weet veel. Ze is slim, maar niet geschoold.” Op deze dubbelhartige liefdesverklaring moet de actrice een antwoord vinden.

Het is goedbeschouwd een pure les in kijken naar theater. Bij Gorkij Park 2 van de Zweedse choreograaf Gunilla Heilborn lukt het nauwelijks om stijve Zweedse humor te verbinden met een variatie op de befaamde Amerikaanse misdaadfilm Gorky Park (1983) over de Koude Oorlog. Als karikaturale, levenloze poppen staan de dansers op het toneel. „Ik heb de film nooit gezien”, aldus Heilbron zelf. Met dit nogal onnozele uitgangspunt maak je geen spannende variatie.

Er moet durf zijn, zoals in het indrukwekkende Dementia van de Hongaarse film- en theaterregisseur Kornél Mundruczó. In een extreem grauw, realistisch decor van een verzorgingstehuis staan vier laatste bedden. De dementerende patiënten moeten de straat op. Een projectontwikkelaar eist het pand. In aangrijpende scènes tonen de spelers het noodlot dat hen treft. Deze acteurs roepen compassie op, ze vertolken hun fragiele bestaan prachtig. Hulpeloos en afhankelijk zijn ze. Dit is een zeldzame vorm van theater over een trieste maatschappelijke ontwikkeling, zonder enige bekommernis met hulpbehoevenden. De voorstelling eindigt op kerstnacht, het sneeuwt. De vriesdood wacht.

    • Kester Freriks