Geclaimd door grootmachten

De VS willen hem hebben. Rusland wil hem hebben. De Rus Vladimir Drinkman, verdacht van een grootscheepse dataroof, zit nu nog in de Bijlmerbajes. En waarschijnlijk moet minister Opstelten kiezen wat het wordt.

Foto Hollandse Hoogte

Om tien voor 12 loopt een 31-jarige man The Manor Hotel aan de Linnaeusstraat in Amsterdam uit. Het is een warme dag, eind juni 2012. De man gaat even verderop naast een vrouw zitten.

Een politieagent in burger houdt hem in de gaten. De agent werkt voor het Team High Tech Crime van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD). Een dag eerder heeft het team een spoedverzoek gekregen van het Amerikaanse ministerie van Justitie. „We hebben een zeer belangrijke verdachte die volgens onze informatie geland is op Schiphol. We proberen zijn locatie te bepalen en te kijken waar hij overnacht. Hij zet berichten op Facebook en we proberen zijn IP-adressen te achterhalen.” Na deze tip ziet de KLPD op Facebook de plek vanwaar de verdachte logeert: The Manor Hotel. De hotelsecurity verstrekt de benodigde gegevens. Hij slaapt in kamer 306, geboekt via Tourico Holidays.

Niet veel later stopt een taxi en de man en vrouw stappen in. Op het moment dat deze wil wegrijden, blokkeert een haastig geparkeerde auto de doorgang. De politieman stapt op de taxi af en identificeert zich. Toegesnelde agenten slaan de man in de boeien.

Zo raakt Nederland betrokken bij een fascinerende, juridisch gecompliceerde zaak. De aangehouden man is de Rus Vladimir Drinkman, die ondanks zijn naam geen Nederlandse achtergrond heeft. Hij wordt verdacht van de grootste dataroof ooit. Drinkman zou deel uitmaken van een uit vijf hackers bestaand netwerk dat 160 miljoen creditcardgegevens wist te bemachtigen, goed voor meer dan 300 miljoen dollar buit. De Amerikaanse geheime dienst doet sinds 2004 onderzoek naar de groep. Op die ochtend in juni 2012 worden twee van de hackers opgepakt. Ze zijn beiden met hun vrouw in Amsterdam om een gamebeurs te bezoeken.

Vijfentwintig maanden later zit Vladimir Drinkman nog steeds in de Bijlmerbajes. Zijn landgenoot die ook gearresteerd werd, is onmiddellijk akkoord gegaan met uitlevering naar de VS. Hij heeft schuld bekend. Maar Drinkman vecht zijn uitlevering aan en Rusland wil hem daarbij helpen. Ook dat land heeft een uitleveringsverzoek gedaan, dat in april rechtsgeldig werd verklaard door de Rotterdamse rechtbank.

Morgen doet de Hoge Raad uitspraak in de zaak. Wordt de cassatie van Drinkman afgewezen, dan zal minister Ivo Opstelten (Justitie, VVD) namens Nederland een beslissing moeten forceren: laat hij de Rus Drinkman naar de Verenigde Staten gaan, of naar zijn thuisland?

Grote crimineel, volgens de VS

De zaak is ingewikkeld. Volgens de Amerikanen is Drinkman een grote crimineel. Een uiterst behendige hacker, die gespecialiseerd zou zijn in het kraken van netwerkbeveiligingen van de systemen van grote financiële instellingen. Zo kreeg hij toegang tot gevoelige persoonlijke informatie van mensen: wachtwoorden van gebruikers voor creditcardnummers en bankrekeningen, paspoortnummers en adresgegevens. Drinkman zou een handlanger zijn van Albert Gonzalez, in 2009 veroordeeld voor de tot dan toe grootste hack, die onder meer inbrak bij bij Heartland Payment Systems, een bedrijf dat creditcardbetalingen verwerkt.

Drinkman en de zijnen gebruikten volgens de Amerikanen een vrij bekende techniek om toegang te krijgen tot persoonlijke gegevens. Websites bewaren privédata, net zoals productinformatie, in een database. Voor het communiceren met die database wordt de computertaal SQL (structured query language) gebruikt. Deze taal stuurt vragen naar de database en geeft de antwoorden terug aan de website. Bepaalde delen van de database moeten niet toegankelijk zijn voor bezoekers, zoals informatie over wachtwoorden of creditcardgegevens. Maar bij een manipulatie van SQL wordt slecht gecontroleerd wie welke vragen aan de database stelt. Zo is het toch mogelijk om wachtwoorden op te vragen en in te zien.

Volgens de Amerikaanse aanklagers is Drinkman medeverantwoordelijk voor het hacken van zeventien bedrijven, zoals beursbedrijven Dow Jones en NASDAQ, de financiële instelling Dexia, en supermarktketens Carrefour en 7-Eleven.

Aanklager Fishman gebruikt grote woorden voor de zaak-Drinkman: „We kunnen niet waakzaam en voorzichtig genoeg zijn. Zij die de kennis en intentie hebben om onze computernetwerken aan te vallen, bedreigen onze economie, onze privacy en onze nationale veiligheid.”

Na de arrestatie van Drinkman onderhandelen de Amerikanen maandenlang met de advocaat van Drinkman, Bart Stapert. Ze zijn bereid tot concessies als de Rus openheid van zaken geeft. Als hij volledig meewerkt, krijgt hij maximaal twintig jaar, wat naar alle waarschijnlijk zelfs naar tien jaar bijgesteld kan worden.

Maar Stapert en Drinkman hebben een andere eis: ze willen dat hij, als hij in de Verenigde Staten veroordeeld wordt, na een paar jaar in Nederland of Rusland zijn straf verder uit mag zitten. Daar loopt het op stuk. De Amerikanen zijn bang dat de Russen hem direct zullen vrijlaten.

Samenzweerder, volgens de Russen

En ineens is daar in september 2013, ruim een jaar na zijn arrestatie, de helpende hand van Rusland. Ook zij vragen om de uitlevering van Drinkman, in verband met een „samenzwering” van verschillende personen „met het oogmerk van diefstal van gelden” bij „kredietverlenende instanties via het informatie en telecommunicatienetwerk ‘Internet’.” Via kwaadaardige software zou fraude zijn gepleegd in Rusland. En Drinkman zou daarin een ondersteunde rol hebben gespeeld. Anders dan het Amerikaanse verzoek is het Russische bijzonder vaag. Er worden geen getallen genoemd of namen van getroffen instanties. Zelfs de periode waarin de daden gepleegd zouden zijn, blijft onduidelijk.

Het voedt de gedachte, ook bij medewerkers van de Nederlandse justitie, dat Drinkman belangrijk voor de Russen is en mogelijk zelfs bescherming geniet in het Kremlin.

Al vanaf de eerste ontmoeting zei Drinkman in gesprekken met zijn advocaat dat er wellicht ook een Russisch uitleveringsverzoek zou komen. Stapert: „De Russen zijn goed op de hoogte van zijn zaak. De Russische consul komt bij hem op bezoek.” Niet onbelangrijk: als beide uitleveringsverzoeken rechtsgeldig zijn, kan de gezinssituatie van Drinkman de doorslag geven. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens bepaalt dat het recht op gezinsleven geëerbiedigd moet worden. De vrouw van Drinkman en zijn driejarige dochter wonen in Rusland.

Na het Russische verzoek wordt de zaak voor zowel de Russen als de Amerikanen steeds urgenter. Dat wordt nog versterkt door de opgelopen spanningen tussen Rusland en het Westen. Stapert: „Drinkman is een radar in een conflict tussen twee machtige landen.” Een prestigeslag en Nederland moet bepalen wie hem wint. Stapert: „Normaal zou ik voorstellen om te bekennen in de Verenigde Staten, om vervolgens in Rusland de straf uit te zitten. Maar door de rivaliteit tussen de landen is dat nu moeilijk.”

    • Huib Modderkolk