Ambtenaar moet loyaal zijn aan Nederlandse samenleving

Een deel van de ambtenaren is gescreend. Misschien Yasmina Haifi ook wel.

Mensen met denkbeelden zoals Yasmina Haifi kunnen een gevaar voor de staatsveiligheid zijn, vindt de partij Voor Nederland. Hoe gaat de rijksoverheid eigenlijk om met ambtenaren die IS steunen of anderen de schuld geven van hun daden, vroeg het CDA. Binnenkort beantwoordt minister Opstelten (Justitie, VVD) Kamervragen over de positie van de inmiddels geschorste ambtenaar Haifi.

1 Kan iedereen zomaar bij de Rijksoverheid werken?

Nee, mensen die in dienst komen bij het Rijk moeten een screening ondergaan. Formeel een veiligheidsonderzoek genoemd. De zwaarte van het onderzoek verschilt per functie. Soms volstaat de sollicitatieprocedure. In andere gevallen volgt een verklaring omtrent gedrag (VOG). Een VOG wordt afgegeven als iemand de vier jaar voorafgaand aan de aanvraag niet met justitie in aanraking is geweest. Voor zedendelicten en gevangenisstraf geldt een langere termijn. Hoe meer bevoegdheden, hoe zwaarder het onderzoek. Sinds 2006 heeft de AIVD een leidraad vertrouwensfuncties. Voor het uitvoeren van een vertrouwensfunctie is een verklaring van geen bezwaar (VGB) nodig, afgegeven door de minister van Binnenlandse Zaken. Mensen bij de rijksoverheid die werken met vertrouwelijke informatie of de mogelijkheid hebben de nationale veiligheid te schaden, moeten daarom een veiligheidsonderzoek ondergaan, uitgevoerd door de AIVD.

Wat voor screening Yasmina Haifi heeft gehad is onduidelijk. Zij werkte als projectleider bij het Nationaal Cyber Security Centrum.

2 Waar letten ze op?

Ambtenaren met een vertrouwensfunctie moeten Nederlander zijn. Bij een veiligheidsonderzoek voor vertrouwensfuncties worden verder vier criteria getoetst. Aan de hand daarvan wordt vastgesteld of iemand ‘voldoende betrouwbaar en integer’ is. Het eerste criterium is eerlijkheid: iemand die bewust onjuiste informatie geeft of bewust informatie achterhoudt is minder betrouwbaar. Verder is onafhankelijkheid belangrijk. Iemand mag zich niet laten beïnvloeden door familie, vrienden of buitenlandse overheden. Ook verslaving aan drugs of alcohol of financiële problemen kunnen iemand beoordelingsvermogen beïnvloeden. Een derde criterium is loyaliteit. Daarbij gaat het om loyaal zijn aan de werkgever, maar ook aan de Nederlandse samenleving en de democratische rechtsorde. Ten slotte wordt gekeken naar integriteit: kan iemand zijn taken en bevoegdheden ‘gewetensvol’ uitoefenen?

3 Hoe wordt dat onderzocht?

Bij veiligheidsonderzoeken voor vertrouwensfuncties voeren de onderzoekers gesprekken met de betrokkenen zelf, maar ook met mensen in hun omgeving. Daarbij kijken ze naar bestaande gegevens, zoals justitiële antecedenten. De onderzoekers hebben geen bijzondere bevoegdheden en mogen bijvoorbeeld geen telefoontjes afluisteren. Of iemands strafblad een probleem is, hangt af van de hoeveelheid delicten of overtredingen die erop staan. Om de loyaliteit te toetsen wordt gekeken of iemand lid is van activistische organisaties, of organisaties steunt die ‘een gevaar vormen voor de democratische rechtsorde’. Het gaat dan bijvoorbeeld om terrorisme, extremisme of georganiseerde misdaad.

4 Hoe zit het bij ambtenaren van de gemeente?

Ook gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de screening. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten, geeft daar advies over. Voor functies waarbij ambtenaren een machtspositie hebben of in aanraking komen met vertrouwelijke informatie of geld moet een VOG verplicht zijn. Verder kan screening plaatsvinden op basis van het sollicitatiegesprek, het checken van identiteitsbewijzen, referenties en ontslagbrieven. Gemeenten moeten bovendien integriteitbeleid en een gedragscode hebben. Ambtenaren krijgen onder meer scholing over belangenverstrengeling. Ook moeten gemeenten een ambtseed laten afleggen.

    • Anne Vegterlo